Teoria Poliwagalna ma szerokie zastosowanie, szczególnie w terapii traumy, depresji i zaburzeń ze spektrum autyzmu. Jednak jej znaczenie wykracza poza obszar terapeutyczny – warto zapoznać się z nią nie tylko jako terapeuta, ale po prostu jako człowiek, dla własnego dobra. Dzięki znajomości funkcjonowania naszego układu nerwowego i procesów, które w nas zachodzą, możemy świadomie korzystać z tej wiedzy w codziennym życiu. Uczymy się rozpoznawać własne stany emocjonalne i kontrolować je, identyfikować nasze potrzeby i sygnały, które wysyła nam ciało, a także adekwatnie reagować w sytuacjach społecznych – np. pomagając innym.

Żyjemy w czasach, w których większość z nas jest „odcięta” od swojego ciała. Istnieje pewien konflikt między umysłem a tym, co nazywamy „sercem” – czyli naszym wewnętrznym czuciem. Zapomnieliśmy o mądrości, jaka płynie z naszego ciała i o tym, jak wiele nam ono podpowiada. Gdybyśmy potrafili zaufać własnym odczuciom, bylibyśmy w większej harmonii ze sobą i w lepszym zdrowiu.

Zrozumienie własnych stanów psychiczno-fizycznych jest kluczowe, ponieważ to właśnie na ich podstawie budujemy nasze życie, podejmujemy decyzje i kształtujemy relacje. Dzięki poznaniu funkcjonowania naszego wewnętrznego systemu, będziemy w stanie nie tylko lepiej pomagać sobie, ale także wspierać osoby nam bliskie.

Czym jest Teoria Poliwagalna 

Teoria Poliwagalna powstała na bazie odkryć profesora psychiatrii na Uniwersytecie Karoliny Północnej, neurobiologa oraz psychologa dr Stephen Porgesa. Dr Porges początkowo zgłębiał zaburzenia u dzieci ze spektrum autyzmu oraz funkcjonowanie układu nerwowego. Zastanawiał się, dlaczego niektóre osoby w momencie silnego stresu mobilizują się do walki lub ucieczki, a inne mdleją. Odkrył, że u ludzi i innych ssaków nerw błędny posiada dwie gałęzie, a aktywacja jednej z nich powoduje omdlenie. Prowadził badania nad nerwem błędnym przez 40 lat a na bazie odkrytej wiedzy powstała teoria poliwagalna. 

Teoria poliwagalna opiera się na neurobiologii, koncentruje na nerwie błędnym (nervus vagus) i wykorzystuje jego terapeutyczną moc. Dr Stephen Porges zakłada, że brak poczucia bezpieczeństwa może być przyczyną chorób psychicznych i somatycznych, a zarazem poczucie bezpieczeństwa jest istotnym elementem w procesie zdrowienia.

Układ nerwowy człowieka

Aby zrozumieć czym jest teoria poliwagalna i dlaczego tyle mówi się o nerwie błędnym zacznijmy od podstaw, czyli funkcjonowania naszego systemu nerwowego.

Ludzki układ nerwowy można podzielić ze względu na pełnione funkcje na: 

-> Układ somatyczny – umożliwiający poruszanie mięśniami zależnie od naszej woli.

-> Układ autonomiczny (AUN) – który zarządza procesami wewnętrznymi niezależnie od naszej woli. Dzięki niemu między innymi oddychamy i trawimy spożyty pokarm na autopilocie. Układ autonomiczny można z kolei podzielić na dwie części działające antagonistycznie; część współczulną i przywspółczulną.

Zaznaczę tylko że w rzeczywistości układ nerwowy jest bardzo skomplikowanym tworem i nic nie jest czarno-białe jak w książce anatomicznej a podziały te mają ułatwić nam naukę. 

Układ współczulny

Układ współczulny inaczej zwany również układem sympatycznym, powstał około 400 mln lat temu. Ta część AUN odpowiada za wzmożenie aktywności narządów, mobilizację do działania oraz uruchomienie szeregu procesów w odpowiedzi na stres. Układ współczulny przygotowuje nas do walki bądź ucieczki, kiedy pojawia się zagrożenie (faktyczne i wyimaginowane). Odpowiada za przyśpieszenie pracy serca, wzrost częstości oddechów, zwiększone ciśnienie i napięcie mięśniowe, które w razie niebezpieczeństwa tworzy pancerz przed potencjalnym ciosem. Przy tym wstrzymuje pracę jelit, aby skoncentrować wszystkie siły organizmu na tym, co aktualnie jest niezbędne do przeżycia. Organizm w stanie zagrożenia nie tylko spycha funkcje układu pokarmowego na dalszy plan ale również może wyrzucić to co stanowi dla niego obciążenie. Stąd też pojawia się biegunka lub wymioty w stresujących momentach, np. podczas ważnych egzaminów, podjęcia nowego stanowiska pracy a także na wskutek silnych emocji.

Wyświetl ten post na Instagramie

Post udostępniony przez Jaga (@violetta_zygula)

Układ przywspółczulny 

Układ przywspółczulny inaczej parasympatyczny, hamuje reakcję walki i ucieczki, uruchamiając się po odejściu bodźców stresowych. Pozwala na odpoczynek i regenerację organizmu. Ponowne rozpoczęcie procesów trawienia i przyswajania składników odżywczych, spowolnienie bicia serca i obniżenie ciśnienia krwi.

Autonomiczny układ nerwowy “odgrywa główną rolę w regulacji przepływu energii i informacji między mózgiem, ciałem a otoczeniem” (Rejeski, Gauvin 2013, s. 660). Trauma przerywa tę naturalną zdolność do regulacji oraz do elastycznego przechodzenia z jednego stanu do drugiego. U osoby po traumie na pierwszy plan wysuwają się walka,ucieczka lub zamknięcie się, a stan spokoju i połączenia z innymi jest bardzo ulotny” (Williamson et al.2015). Deb Dana – Teoria Poliwagalna w praktyce

Równowaga układu nerwowego

Przez większość dnia znajdujemy się pod wpływem aktywności układu współczulnego, a wieczorem i nocą wyhamowuje go układ przywspółczulny.

Jedna część pozwala nam działać, pracować i zdobywać a druga odpoczywać i regenerować się. Kluczem do zdrowia i prawidłowego funkcjonowania AUN jest stan równowagi.

Aby aktywować układ przywspółczulny, AUN musi dostać wyraźny sygnał “jestem bezpieczny”. Niestety bardzo często ten sygnał nie nadchodzi. Przecież kontrolujący szef może zadzwonić w każdej chwili, rachunki do zapłacenia ciągną się w nieskończoność a media informują o konfliktach międzypaństwowych i zagrażającej nam wojnie. Poza osobistymi i wyraźnymi dla nas problemami, istnieje stały poziom stresorów cywilizacyjnych.

Wielu ludzi nie zdaje sobie sprawy, że dla organizmu czynnikiem stresowym jest również uliczny tłum, hałas, nieustanne bodźcowanie przez reklamy, telefon, komputer, telewizor. Stresorem są również toksyny zawarte w wodzie i pożywieniu a także zanieczyszczone powietrze.

Ten rodzaj codziennych zagrożeń współczesnego człowieka, ma charakter przewlekły, dlatego też dochodzi do wyczerpania organizmu. Nadmiernie pobudzony układ współczulny to pierwsza nierównowaga pociągająca za sobą kaskadę innych niedomagań organizmu, spadku odporności, zaburzeń żołądkowo-jelitowych itd. Nakręcająca się spirala przemęczenia potęguje poczucie lęku, apatii i zniechęcenia. Człowiek słabszy psychicznie, widzi dotyczące go problemy silniejszymi, a dalej jest już blisko do rozwinięcia się nerwicy i depresji. 

Czy da się to zatrzymać? Tak! Na bazie teorii poliwagalnej powstają metody pracy psychoterapeutycznej jak i ćwiczenia regulujące układ nerwowy do samodzielnej praktyki. Tak docieramy do bohatera naszego artykułu – Nerwu Błędnego.

Nerw błędny – klucz do zdrowia psychicznego i fizycznego

Aż 80% omawianego układu przywspółczulnego reprezentuje nerw błędny. A więc jest odpowiedzialny za hamowanie reakcji stresowych, regenerację i odpoczynek, sen, dobre samopoczucie, libido.

Nerw błędny (łac. nervus vagus) jest nazywany również nerwem X lub nerwem wędrowca, gdyż mówi się, że błądzi po dużym obszarze organizmu i zbiera informacje. Należy do nerwów czaszkowych, przekazujących informację do i z mózgu. Rozpoczyna się w pniu mózgu i składa z różnych odgałęzień, które używają neurotransmiterów np. acetoloholinę.

Nerw Błędny reguluje czynność narządów układu pokarmowego i proces trawienia. Jego włókna są w 80% czuciowe / aferentne czyli przewodzą informację z trzewi do mózgu. Zarówno to co dzieje się na poziomie funkcjonowania narządów i trawienia ale też to, co dzieje się na poziomie emocjonalnym. Naukowcy podejrzewają, że to właśnie nerw błędny jest odpowiedzialny za “gut feelings” czyli naszą intuicję.

Pozostałe 20% włókien nerwu błędnego jest ruchowych / eferentnych, czyli przewodzą impulsy z mózgu do tkanek.

Nerw błędny pełni także niezmiernie ważną funkcję odpornościową, gdyż wykrywa stany zapalne, dzięki czemu możliwa jest odpowiedź immunologiczna i przeciwbólowa organizmu. 

Nowy Vagus – Brzuszna część nerwu błędnego

Nerw X dzieli się na dwie części, które rozpoczynają się w różnych miejscach i wpływają na narządy w odmienny sposób, wywołując inne emocjonalne reakcje i zachowania: część brzuszną i grzbietową.

Brzuszna część nerwu błędnego (Nowy Vagus) unerwia narządy zarówno pod jak i nad przeponą, gardło, struny głosowe, krtań, podniebienie miękkie i języczek (istnieje teoria iż obserwując języczek można wywnioskować obniżone napięcie nerwu błędnego). Stymuluje wdech i wydech. Gałąź ta rozpoczyna się na przedniej (brzusznej) stronie pnia mózgu, posiada dwa zwoje, górny i dolny, jest powiązana z 4 innymi nerwami czaszkowymi. Jej komórki są zmielinizowane i przewodzą informacje znacznie szybciej. Ciekawym zagadnieniem jest, że gałąź brzuszna nerwu błędnego jest młodsza ewolucyjnie i wykształciła się głównie u ssaków (czyżby stąd brała się wyższa inteligencja emocjonalna u naszych czworonożnych braci i głębsza więź między nami?).

Uzdrawiająca moc nerwu błędnego

Zaobserwowano pewne korelacje między aktywnością brzusznej i grzbietowej gałęzi nerwu błędnego a stanem emocjonalnym i charakterem człowieka.

Aktywność Nowego Vagusa jest związana z otwartością i zaangażowaniem społecznym oraz pozytywnymi emocjami, uczuciem miłości i radości. 

Dzięki gałęzi brzusznej układ przywspółczulny hamuje stres i pozwala na odpoczynek, relaks, zabawę i trawienie. 

Gałąź brzuszna nerwu błędnego i jej pozostali czterej towarzysze (V, VII, IX, XI nerw czaszkowy) umożliwiają wykonywanie tak ważnej czynności jak proces jedzenia. 

To ta grupa nerwów odpowiada również za mimikę twarzy, dzięki której rozpoznajemy pozytywne emocje lub przyjazne nastawienie na twarzach innych osób a nawet u psa czy kota. Stephen Porges w swojej książce “Teoria Poliwagalna” mówi o połączeniu twarz-serce, dzięki któremu ludzie i inne ssaki korzystają ze zintegrowanego układu zaangażowania społecznego, wykrywającego charakterystyczne cechy “bezpieczeństwa” u przedstawicieli tego samego gatunku oraz dokonują projekcji tych cech. Prościej mówiąc, nasz sposób patrzenia, słuchania i mówienia informuje innych czy mogą pozostać bezpieczni w bliższym kontakcie z nami.

Podczas przeglądu materiałów dotyczących teorii poliwagalnej, można natknąć się na terapeutów, którzy przypisują dominacji danej gałęzi nerwu błędnego wytworzenie u ludzi specyficznych dla niej cech charakteru, wraz z skutkami niedoboru lub nadmiaru jej aktywności. Nowy vagus wykształcił w nas cechy które są pożądane przez większość osób. Pewność siebie, ekspresja, charyzma w dzisiejszych czasach pozwalają osiągać sukcesy na ścieżce zawodowej. Ale jak zawsze w naturze kluczem jest równowaga. Nadczynność brzusznej części nerwu X podobno objawia się u osób które cechują się słowotokiem, narzucaniem swojego zdania i brakiem umiejętności słuchania innych. Natomiast niedoczynność tej części, cechuje się brakiem ekspresji, wycofaniem i lękiem przed mówieniem.

Zgodnie z tym, co podaje teoria poliwagalna, w sytuacji optymalnego funkcjonowania nerwu błędnego brzusznego i połączonego z nim układu zaangażowania społecznego, autonomiczny układ nerwowy podtrzymuje zdrowie, wzrost i regenerację organizmu. Gdy układ błędny brzuszny osiąga taki stan, wówczas istnieje optymalna “równowaga autonomiczna” między układem współczulnym a drogami układu błędnego grzbietowego prowadzącymi do narządów podprzeponowych.” Teoria Poliwagalna – Stephen W. Porges.

Stary Vagus – Grzbietowa część nerwu błędnego

Grzbietowa gałąź nerwu błędnego jest starsza ewolucyjnie, ma około 500 milionów lat, występuje u wszystkich kręgowców..

Unerwia narządy poniżej przepony; żołądek, wątrobę, śledzionę, nerki, pęcherz moczowy, jelito cienkie, część wstępującą i poprzeczną jelita grubego. Niektóre włókna gałęzi mogą sięgać powyżej przepony, do serca i płuc. Odpowiada za zwolnienie akcji serca, oddychanie, trawienie, regulację funkcji układu moczowego.

Co tajemniczego skrywa grzbietowa część nerwu błędnego?

Wspominaliśmy o tym, że kiedy pojawia się zagrożenie układ współczulny odpowiada za reakcję walcz lub uciekaj. Ale co kiedy w sytuacji zagrożenia życia poddajemy się? Tu do akcji wkracza grzbietowa część nerwu błędnego. 

Ta gałąź nerwu błędnego odpowiada za demobilizację, omdlenie lub reakcję unieruchomienie ze strachem (świetnie widoczna reakcja obronna u owadów udających martwe). Reakcja ta redukuje poziom aktywności funkcji życiowych i wyłączenie metaboliczne. Mechanizm ten umożliwia również hibernację np. u niedźwiedzi zapadających w zimowy sen. 

Jak można się domyślić skoro część brzuszna nerwu błędnego otwiera nas do ludzi i do ekspresji emocji, część grzbietowa będzie dla równowagi działać antagonistycznie i wycofywać z relacji, zamykać.

Fizjologicznie przewlekła dominacja grzbietowej części nerwu błędnego objawia się poprzez spadek energii i koncentracji, zmniejszone ciśnienie krwi, “wiecznie” zimne ręce i stopy, hipotonię ortostatyczną, zmniejszenie siły napięcia mięśniowego, uczucie wiotkości lub ciężkości ciała, potykanie się, bóle ciała, fibromialgię, brak ekspresji na twarzy i w głosie a także problemy trawienne. 

Ze strony psychicznej obserwuje się apatię, introwertyczność, smutek, poczucie beznadziei, poczucie bycia winnym, niepokój. 

Kiedy część grzbietowa przejmie dominację w życiu codziennym, tak jak w reakcji zamrożenia tyle że na inną skalę, będzie działać wstrzymująco. Jest to charakterystyczne u osób borykających się z trudnością w podejmowaniu decyzji i staniem w miejscu a także w przewlekłych stanach depresyjnych.

‘Gdy funkcjonowanie układu błędnego brzusznego ulega osłabieniu lub wyhamowaniu, autonomiczny układ nerwowy nastawia się na działanie obronne, a podtrzymanie dobrostanu organizmu schodzi na dalszy plan. Zgodnie z teorią poliwagalną, w tej sytuacji reakcje obronne mogą się manifestować albo przez większą aktywność układu współczulnego hamującego działanie układu błędnego grzbietowego, by wspierać mobilizację organizmu i zachowanie walka/ucieczka, albo przez biobehawioralne zamknięcie się (zawieszanie) manifestujące się obniżoną aktywnością układu współczulnego i zwiększonym wpływem układu błędnego grzbietowego, czego rezultatem byłyby omdlenie, defekcja i zahamowanie zachowania motorycznego często występujące u ssaków udających, że są martwe.” Teoria Poliwagalna – Stephen W. Porges.

Terapeutyczna moc nerwu błędnego

Podsumowując, organizm w chwili zagrożenia życia aktywuje układ współczulny lub błędny grzbietowy a po ustąpieniu czynnika stresowego powraca do stanu błędnego brzusznego. Aby jednak doszło do autoregulacji, system nerwowy musi zarejestrować sygnał bezpieczeństwa.

Ale skąd ciało wie, czy jesteśmy bezpieczni i może aktywować swój przywspółczulny relaks? Układ nerwowy nieustannie prześwietla nasze otoczenie oraz naszą reakcję na bodźce, oceniając poziom bezpieczeństwa i możliwość zagrożenia. Stephen Porges nazwał ten mechanizm neurocepcją. Jeśli pamiętasz ostatni raz, kiedy odczułeś niepokój, przyśpieszone bicie serca bądź wzmożoną potliwość, to właśnie sygnały mówiące o tym, jak Twój układ nerwowy za pomocą neurocepcji przełączył się na działanie układu współczulnego. 

Zazwyczaj po stresującej sytuacji organizm sam reguluje się przełączając z aktywności układu współczulnego (walki bądź ucieczki) lub stanu błędnego grzbietowego (zastygnięcia) na stan relaksacji, aktywując brzuszną gałąź nerwu błędnego. Niestety ten mechanizm i zdolność do autoregulacji może być zaburzony, często na skutek traumatycznych doświadczeń, życia w ciągłym lęku czy przewlekłym stresie. W takich przypadkach organizm pozostaje pod wpływem stanu grzbietowego lub układu współczulnego, pomimo tego, że niebezpieczeństwo już minęło. Jeżeli człowiek już od najmłodszych lat dziecięcych bądź przez długi okres życia funkcjonuje w takim stanie, powoduje to szereg zaburzeń i dolegliwości. 

Stanley Rosenberg opisuje te zaburzenia w książce „Terapeutyczna moc nerwu błędnego” dzieląc je na różne obszary: 

• chroniczne napięcia mięśniowe – mięśnie “jak kamień” zwłaszcza w okolicy karku i barków, bruksizm (zgrzytanie zębami i mimowolne zaciskanie szczęki), bóle stawów, nieuzasadniona potliwość, zimne stopy i ręce, migreny
• problemy sercowe, płuca – bóle i kłucia w klatce piersiowej, nieregularny rytm bicia serca, wysokie ciśnienie, hiperwentylacja, astma
• problemy z układem pokarmowym – zaparcia, biegunka, nadkwasota, wrzody żołądka, zaburzenia apetytu
• słabszy układ odpornościowy – częste przeziębienia i infekcje
• inne – ciężki przebieg miesiączki, problemy skórne
• zaburzenia umysłowe – trudności w zapamiętywaniu i koncentracji, trudność w podejmowaniu decyzji, zamartwianie się
• trudność w relacjach – brak umiejętności dochodzenia do porozumienia, nadmierny lub całkowity brak zaufania, brak zainteresowania seksem
• problemy emocjonalne – brak energii, płaczliwość, lęk, strach, depresyjność, drażliwość, uczucie beznadziei i przygnębienia, gniew, frustracja, niepokój, zaburzenia snu, koszmary, nadmierne pogrążanie się w marzeniach
• problemy behawioralne – uzależnienia od używek, nadmierne posiłkowanie się lekami, autyzm, zespół aspergera, ADHD, ADD

*dodałabym nadwrażliwość zmysłową w tym nadwrażliwość słuchową (osoby które często skarżą się na nadwrażliwość na dźwięki i hałas).

Autor nazywa również objawy ogólnoustrojowe jako “głowy Hydry” ponieważ po wyleczeniu bądź ustąpieniu jednej dolegliwości, na jej miejsce pojawia się inna. Często dolegliwości pacjentów nie znajdują potwierdzenia w badaniach i trwają całymi latami, doprowadzając ich do załamania nerwowego.
Ale tu pojawia się dobra wiadomość – nerw błędny podobnie jak ludzki mięsień – da się wytrenować. Poprzez odpowiednie i regularne ćwiczenia można aktywować jego dobroczynne funkcje. Istnieją techniki pracy z autonomicznym układem nerwowym, masaże poliwagalne czy ćwiczenia stymulujące brzuszną gałąź nerwu błędnego. Należy pamiętać, że do aktywacji gałęzi brzusznej nerwu błędnego przede wszystkim potrzebne jest poczucie bezpieczeństwa i pozytywna odpowiedź z części proprioceptywnej w ciele. Proprioceptorem jest między innymi część ścięgnista przepony. Sytuacje wywołujące stres lub lęk spłycają oddech, przez co przepona nie pracuje z pełną parą, a więc z pierwszą pomocą przychodzą techniki prawidłowego oddychania. Tak samo wszelkiego rodzaju urazy w mięśniach, ścięgnach i stawach, mogą zaburzać propriocepcję i wpływać na działanie nerwu błędnego a zatem na wszystkie jego funkcję.

Stymulacja nerwu błędnego a acetylocholina, serotonina i oksytocyna

Już w 1921 roku austriacki farmakolog Otto Loewi odkrył że na wskutek stymulacji nerwu błędnego w organizmie wydziela się substancja znana jako acetylocholina. Ten neuroprzekaźnik pomaga nam utrzymać równowagę psychofizyczną. Niweluje stres zmniejszając ciśnienie krwi oraz częstotliwość rytmu serca. Umożliwia trawienie oraz działa przeciwzapalnie. 

Drugim hormonem wydzielanym podczas stymulacji nerwu błędnego jest serotonina. W dużym skrócie ten cudowny hormon “szczęścia” reguluje poziom apetytu, sen, libido. 

Trzecim hormonem jest oksytocyna. Znany z ogromnego wpływu na poród i opiekę nad niemowlęciem hormon tworzący więzi międzyludzkie. Na co dzień pomaga utrzymać relację i nawiązywać kontakty. Zmniejsza poziom lęku społecznego, ochrania serce i naczynia krwionośne przed skutkami stresu.

Nerw błędny a układ pokarmowy

Jelitowy układ nerwowy, nasz “drugi mózg”, jest zdolny do samodzielnego funkcjonowania, a jego duża część pochodzi z autonomicznego układu nerwowego. Według teorii poliwagalnej, właściwe funkcjonowanie jelitowego układu nerwowego zależy od układu błędnego brzusznego, aktywowanego przez układ wagalny grzbietowy.

Zakończenia nerwu błędnego w przewodzie pokarmowym odpowiadają za funkcje jedzenia poprzez takie hormony jak cholecystokinina, która reguluje funkcje układu pokarmowego, opróżniania żołądka, wydzielania płynu trzustkowego i kwasu żołądkowego. Kolejno grelina i leptyna, hormony odpowiedzialne za uczucie głodu i sytości, stąd sugeruje się że stymulacja nerwu błędnego może stanowić element leczenia zaburzeń odżywiania. Podejrzewa się również, że takie problemy jak Zespół Jelita Drażliwego dotyczą pacjentów u których przeważa działanie nerwu błędnego grzbietowego i układu współczulnego. Dolegliwości gastryczne i jelitowe, mogą być skutkiem działania na organizm niezmielinizowanych włókien wagalnych (docierających głównie pod przeponę)  jako układu obrony polegającego na znieruchomieniu. Dolegliwości podrzeponowe mogą być również skutkiem ubocznym przewlekłej dominacji systemu obrony walki/ucieczki.

Dlatego wykorzystuję ćwiczenia stymulujące brzuszną część nerwu błędnego podczas terapii wisceralnej, na którą zgłaszają się do mnie osoby z problemami jelitowymi.

Gimnastyka neuronalna

Według Teorii Poliwagalnej gimnastyka neuronalna pozwala optymalizować regulację stanu fizjologicznego organizmu. Polega na przejściowym zakłóceniu i przywróceniu wcześniejszego stanu fizjologicznego poprzez interakcje społeczne, co wzmacnia odporność organizmu. Przykładem gimnastyki neuronalnej w życiu codziennym, jest wykorzystywana przez opiekunów zabawa z dziećmi w “a kuku”. Gimnastyką neuronalną są również praktyki jogi z wykorzystaniem oddechu jak Pranajama czy ćwiczenia zwiększające elastyczność i zakres ruchu w stawach.

Medytacja, mantrowanie, joga i ćwiczenia oddechowe a nerw błędny

Współczesna nauka bada i odkrywa fizjologiczne uzasadnienie pozytywnych efektów praktyk stosowanych w kulturze wschodu, jak medytacja, joga, tai chi, qigong. Podejrzewa się, iż za ich sprawą stoi właśnie nerw błędny i jego stymulacja poprzez techniki oddechowe i wibracje wydobywające się podczas mantrowania. Więcej o ich praktycznym zastosowaniu poniżej.

Jak ćwiczyć nerw błędny?

“Obecna w każdym z nas naturalna uzdrawiająca moc to największa siła pozwalająca nam powrócić do zdrowia.” Hipokrates

Skoro współczesny świat nauki pozwala nam poznać bliżej działanie nerwu błędnego, możemy wykorzystać tę wiedzę w praktyce. W zależności od rodzaju Twoich potrzeb, praca nad przywróceniem stanu równowagi systemu nerwowego może stać się Twoim sposobem na własną terapię lub doraźną pomocą w stresujących sytuacjach. Jeśli chcesz rozpocząć świadomą praktykę wykorzystywania terapeutycznej mocy nerwu błędnego, mam dla Ciebie kilka propozycji:

1 – TECHNIKI ODDECHOWE

Najszybszym sposobem na stres i powrót do równowagi w życiu codziennym jest praktyka oddechu. Jako niezwykle inteligentna część naszego organizmu, system nerwowy ocenia na podstawie oddechu, czy jesteśmy bezpieczni czy też znajdujemy się w niebezpieczeństwie. 

Głęboki oddech przeponowy o odpowiedniej częstotliwości i długości wydechu, jest znakiem, że nerw błędny może aktywować swój przywspółczulny relaks.

Techniki oddechowe możesz stosować sporadycznie w trudniejszych momentach kiedy zauważysz napięcie, stres i inne objawy sugerujące że pozostajesz pod wpływem współczulnego pobudzenia lub wdrożyć jako regularną, codzienną praktykę. 

Technika której uczę w gabinecie:

Usiądź bądź połóż się wygodnie. Skup uwagę na oddechu, nie próbując go w żaden sposób zmieniać. Po prostu obserwuj. Zauważ:

• w jakim miejscu w ciele czujesz oddech, czy jest to nos, klatka piersiowa, brzuch?
• czy oddychasz przez nos czy usta?
• czy Twoje zęby się stykają?
• czy wdech jest dłuższy od wydechu czy może równy?
• czy pomiędzy wydechem a wdechem pojawia się przerwa?

Teraz, jedynym Twoim zadaniem jest spokojne i delikatne pogłębienie wdechu z wydłużeniem czasu wydechu. Oddech i wydech powinien być płynny bez większych przerw pomiędzy, jeżeli jednak są, nie staraj się na siłę brać wdechu wcześniej. Kontynuuj do czasu aż poczujesz wyraźne uspokojenie. 

Podczas wdechu powietrze powinno sięgać głęboko, samego dna płuc aby ruch przepony stymulował nerw błędny. Jeśli Twoje oddechy są płytkie i zauważasz zwiększenie objętości w górnej części klatki piersiowej, ćwicz nabieranie powietrza tak aby podnosił się Twój brzuch a żebra rozszerzały. 

Niektórzy zalecają wydech ustami – jednak moja praktyka i spostrzeżenia specjalistów u których praktykowałam potwierdzają, że naturalny wydech powinien odbywać się również nosem. 

Jeśli jesteś osobą oddychająca przez usta, poczytaj o negatywnych skutkach długotrwałego oddychania w ten sposób i spróbuj świadomie praktykować oddychanie nosem (chyba że oddychasz ustami z przyczyn zdrowotnych jak choćby przeziębienie – to Ciebie nie dotyczy). Świetnie sprawdzi się dla Ciebie “Podręcznik oddychania metodą Butejki – Zamknij usta” P. McKeown. Jest to praktyczna, mała książka która mówi o tym jak wyleczyć astmę, bezsenność, katar sienny, zatkany nos, chrapanie, stany lękowe. Polecam również dla osób z napadami paniki.

Badanie HRV

Pomiar HRV odnosi się do zdolności serca do reagowania na różne sytuacje stresowe poprzez zmianę częstotliwości bicia. Są aplikacje na telefony komórkowe i urządzenia do pomiaru funkcji ciała, np. w zegarkach sportowych, dzięki którym możesz zmierzyć HRV i uzyskać informacje na temat regulacji oddychania za pomocą biofeedbacku.

Prawdopodobne wnioski z obserwacji oddechu (oczywiście w stanie spoczynku, nie po aktywności fizycznej):

Oddech płytki, wdech jest dłuższy niż wydech – rozbudzenie, lęk, stres

Wdech i wydech jest równy – lekkie pobudzenie, aktywność układu współczulnego i przywspółczulnego

Oddech głębszy, regularny i płynny, wydech dłuższy niż wdech – stan relaksu, aktywny nerw błędny brzuszny.

Ciekawostki: Najwięcej toksyn usuwamy z organizmu właśnie przez oddech. Niestety, większość ludzi używa tylko 30% objętości płuc. Dlaczego spłycamy oddech? Może to być mechanizm obronny, która pozwala tłumić odczuwanie nieprzyjemnych emocji. Duża część emocji, jest przez nas wyparta, czasami przez brak odpowiednich warunków do okazywania prawdziwych emocji (jak np. płacz w pracy) lub ze względu na brak zasobów pozwalających skonfrontować się z trudnymi emocjami na poziomie świadomym. U kobiet najczęściej wypartą emocją jest złość (“bo złość piękności szkodzi” i “dziewczynkom nie wypada”) a u mężczyzn smutek (“bo chłopaki nie płaczą”).

Wyparte emocje są jak tykająca bomba w środku brzucha. Wystarczy, że trafisz na zapalnik (którym najczęściej są nasi partnerzy bądź dzieci), a wybuchnie spalając wszystko wokół. Do rozbrojenia tej bomby podczas terapii, potrzebne są zasoby wewnętrzne takie jak umiejętność kontenerowania emocji i odpowiednie środowisko. Doświadczony terapeuta i empatyczni przyjaciele bądź członkowie rodziny, którzy wesprą Cię w tym trudnym czasie, mają kluczowe znaczenie.

2) PRAKTYKI WSCHODU

Powyżej wspominałam o takich praktykach jak joga, tai chi, qigong. Wszystkie będą pozytywnie wpływać na regulację systemu nerwowego a niektóre pozycje w jodze, np. w prawej pozycji bocznej szczególnie stymulują nerw błędny. Spróbuj znaleźć w swojej okolicy kursy i spotkania oferujące te praktyki i wybierz tę, która najbardziej Ci odpowiada. Niech stanie się Twoją regularną praktyką a na pewno usłyszysz od znajomych że “bije od Ciebie więcej spokoju i opanowania” 😉 .

3) MEDYTACJA

Medytacja pojawia się często jako jedna z form wspomagających działanie nerwu błędnego ale tutaj zachowałabym ostrożność. Medytacja jest niejako podstawą w pogłębianiu świadomości ciała i emocji, będąc wspaniałym narzędziem samorozwoju, przynoszącym korzyści zdrowotne. Ale jeżeli chodzi o medytację jako formę teraputyczną, zalecam konsultację ze specjalistą. Jeśli bowiem jesteś osobą znajdującą się pod wpływem permanentnej dominacji grzbietowego stanu błędnego, praktyka medytacji może Ci zaszkodzić. Kiedy jesteś w depresji lub cierpisz na stany lękowe, skupienie się na doznaniach wewnętrznych bez asysty terapeuty może przedłużyć bądź nasilić nieprzyjemne objawy. Ciało wychodzące ze stanu błędnego grzbietowego w sposób naturalny najpierw aktywuje układ współczulny aby przejść do stanu błędnego brzusznego. Dlatego inaczej pracuje się z osobami w wycofaniu (u których aktywność przejęła grzbietowa część nerwu błędnego) a inaczej z osobami w agresji (pod wpływem współczulnego trybu walki).

Wiedzę tę wykorzystuje podczas pracy w gabinecie masażu, rozpoznając stan klientów. Osobie, która zapisała się na masaż relaksacyjny a ewidentnie znajduje się w depresji proponuję energiczny i doładowujący energią masaż z olejkami eterycznymi, inicjuję rozmowę by klient nie pogrążał się w swych szarych myślach, stosuję techniki pobudzające jak oklepywanie i uciski. Przeciwstawnie, masując osobę od której można wyczuć rozdrażnienie (będącej pod wpływem współczulnego systemu nerwowego) eliminuje techniki pobudzające. Zamiast tego, stosuje techniki relaksacyjne i odprężające.

4) TERAPIA ZIMNEM

Uważa się, że wystawianie ciała na wpływ niskich temperatur może aktywować nerw błędny.  Znalazłam jedno badanie, które wykazało, że przyłożenie czegoś zimnego do zewnętrznej części szyi może spowolnić tętno i zwiększyć aktywację nerwu błędnego. Pamiętaj proszę, że okłady z lodu, zimne prysznice czy morsowanie wymaga dobrej kondycji układu immunologicznego. Jeżeli Twoja odporność jest osłabiona, wykorzystaj inne metody bądź ogranicz się do “kąpieli twarzy” w misce z zimną wodą. 

5) ŚPIEWANIE

Nucenie, energiczne śpiewanie i intonowanie mantr stymuluje nerw błędny i zwiększa HRV. Ponieważ nerw błędny przebiega przez krtań do gardła, wydobywanie dźwięku stwarza wibracje, które stymulują jego napięcie. Najpowszechniejszą mantrą jest mantra Ohm, ale może być to również nucenie innych dźwięków. W tej kwestii you tube jest pełen inspiracji.

https://www.youtube.com/watch?v=QSAvPgqQ2L0

6) ĆWICZENIA REGULUJĄCE AUN I AKTYWUJĄCE NERW BŁĘDNY

Zestaw ćwiczeń do regulowania AUN i stymulacji nerwu błędnego jest obszerny. Podczas pracy w gabinecie pokazuję jak wykonywać ćwiczenia umożliwiające zrzucenie stresu, kotwiczące w tu i teraz, uziemiające i uspokajające umysł. Ponieważ większość z nich wymaga fizycznego zaprezentowania, w tym artykule ograniczę się do ćwiczenia która tego nie wymaga. 

Jak wiesz z poprzedniego punktu, poprzez krtań i gardło można stymulować nerw błędny. Wykorzystując tą zależność, możesz stosować ćwiczenie z napełnianiem ust wodą i płukaniem gardła z “gulganiem” 😉 Na pewno wiesz o co chodzi. To proste ćwiczenie, które łatwo wdrożyć do codziennego zwyczaju mycia zębów.

Mam dla Ciebie również zadanie, które możesz wykonać sam we własnym domu. 

Ćwiczenie nazywa się Własna przestrzeń błędna brzuszna i pochodzi z książki Deb Dana – Teoria Poliwagalna w Praktyce – Zestaw 50 ćwiczeń.

To ćwiczenie nauczy Cię zwracania uwagi na środowisko i pomieszczenia w których się znajdujesz, dzięki czemu zyskasz świadomość wpływu otoczenia na Twój układ nerwowy i możliwość wprowadzania zmian by poczuć się bezpiecznie. 

Ćwiczenie dotyczy przestrzeni w której spędzasz najwięcej czasu – prawdopodobnie jest to Twoje mieszkanie/dom. 

Opierając się na reakcjach autonomicznego układu nerwowego na miejsca i przedmioty, oceń co zapewnia Ci poczucie komfortu a co powoduje dyskomfort. Następnie twórz przestrzeń oddziałującą korzystnie na Twój układ nerwowy. Inspiracją jest duńskie hygge czyli styl życia zapewniający dobrostan. Wszystko co przytulne, wygodne i daje nam przyjemność jest sygnałem dla AUN – możesz poczuć się bezpiecznie. Pozwala tworzyć otoczenie pełne energii ożywiającej stan błędnego brzusznego relaksu. 

Kroki:

1. Wsłuchaj się w swój autonomiczny układ nerwowy, zaobserwuj jego sygnały uświadamiając sobie wszystko, co jest obecne w Twoim otoczeniu. 

– Rozejrzyj się po mieszkaniu i poczuj, które miejsca aktywują w tobie stan współczulny i błędny grzbietowy. Spróbuj ustalić co je aktywuje.

 – Zwróć uwagę na przedmioty wywołujące niepokój lub dyskomfort 

(np. czuję ucisk w klatce piersiowej kiedy znajduje się w pobliżu nieuporządkowanych dokumentów)

– Znajdź miejsca które zapewniają Ci komfort i poczucie łączności, odpowiedz sobie na pytanie, co sprawia że tak je odbierasz.

– Zwróć uwagę na przedmioty budzące w Tobie poczucie bezpieczeństwa, zadowolenie i ciepło wewnętrzne.

2. Zrób listę miejsc i przedmiotów dających Ci poczucie bezpieczeństwa oraz połączenia z innymi. Ustal, jakie cechy sprawiają, że działają regulująco na Twój układ nerwowy. 
3. Obudź ciekawość i zastanów sie nad możliwościami. 

(Może stworzysz swoje miejsce mocy, w którym będziesz się regulować po ciężkim dniu?)

4. Poszukaj przedmiotów budzących do życia układ błędny brzuszny i wprowadź je do przestrzeni, w której spędzasz dużo czasu. Wprowadzaj drobne zmiany, obserwując reakcje AUN na każdą z nich. Pamiętaj, że drobne zmiany się sumują, ostatecznie dając punkt przełomowy. Kontynuuj do chwili, w której poczujesz, że ta przestrzeń jest dla Ciebie gościnna. Zatrzymaj się wtedy na dłużej i chłoń.

(Pomyśl też jak możesz przenieść wspierające elementy do Twojego miejsca pracy, może to być np. położenie na biurku ramki ze zdjęciem bliskiej Ci osoby bądź Twojego pupila).

5. Przestrzenie błędne brzuszne odznaczają się obfitością, ale to nie oznacza, że muszą być zatłoczone przedmiotami. Znajdź równowagę między pustą a wypełnioną przestrzenią.

7) UZDRAWIAJĄCE RELACJE – KOREGULACJA

Teoria Poliwagalna zakłada, że między jednostkami (tyczy się to zarówno ludzi jak i zwierząt) zachodzi zjawisko wzajemnej regulacji stanów fizjologicznych zwane koregulacją. Na przykład w relacji matka – niemowlę, obecność matki uspokaja dziecko a jego reakcja na jej głos, mimikę twarzy i gesty powoduje efekt zwrotny w postaci uspokojenia matki. Jeśli matce nie uda się uspokoić dziecka, jej stan fizjologiczny także ulegnie rozregulowaniu. Koregulacja zachodzi również w większych zbiorowościach jak rodzina, a nawet powiedziałabym żę w każdej grupie, tyle że na różnych poziomach. Zapewne kojarzysz takie momenty z życia, kiedy jakaś osoba dołączyła do waszego towarzystwa a energia całej grupy się zmieniła. Powiedzenia typu “On/ona wprowadza nerwową atmosferę” lub “zaraża spokojem” świetnie oddają istotę tego mechanizmu.

Z moich obserwacji wynika, że często rolę osobistego koregulatora pełni dla nas zwierze domowe np. pies. Rolę tę, niestety czasami pełnią (jak sama nazwa na to wskazuje) “pociechy” czyli najmłodsze dzieci w rodzinie.

Jak wykorzystać tę wiedzę w praktyce? 

Kiedy czujesz że znajdujesz się pod wpływem współczulnego systemu walki/ucieczki lub grzbietowego stanu wycofania, pamiętaj o koregulacji. Nie zamykaj się w sobie, spróbuj otworzyć się na kontakt z drugą osobą. Wysłuchanie z uważnością lub przytulenie drugiej osoby, przywraca jej poczucie bezpieczeństwa i otwiera układ zaangażowania społecznego. Czasami wystarczy poprosić o chwilę czyjejś obecności. 

Dobrym nawykiem jest też regularne spotykanie się z ludźmi o podobnych wartościach i zainteresowaniach, zadbanie o owocne życie towarzyskie.

Znając mechanizm koregulacji możesz również bardziej świadomie wybrać partnera życiowego a także budować regulującą więź z przyjacielem. 

Nawiązywanie bliskiej relacji ma na nas terapeutyczny wpływ, pod warunkiem że osoba z którą się wiążemy, sama znajduje się w autonomicznej równowadze i wykazuje się empatycznym podejściem.

8) MASAŻ A NERW BŁĘDNY

Skutecznym sposobem na szybką autoregulację ze stymulacją dobroczynnej brzusznej gałęzi nerwu błędnego jest masaż, szczególnie masaż twarzy, uszu i brzucha. Masaż i ogólnie czuły dotyk prowadzą do wzrostu oksytocyny i serotoniny, regulując system nerwowy i uzdrawiając organizm. Podczas kontaktu z masażystą zachodzi także koregulacja. Masaż nie tylko wpływa zdrowotnie na mięśnie, powięź i stawy czy układ odpornościowy ale także zaspokaja potrzeby takie jak potrzeba bliskości, więzi, bycia wziętym pod uwagę, współpracy, bycia widzianym, bycia zaopiekowanym, potrzeba dotyku (nie seksualnego). Dodatkowo, jeżeli masaż wykorzystuje techniki świadomego stymulowania nerwu błędnego, może stanowić formę terapeutyczną. Warto połączyć sesje psychologiczne/psychoterapeutyczne z jednocześnie prowadzoną terapią manualną i masażami. Takie holistyczne podejście uwzględniające ciało i umysł może znacząco wzmocnić efekty.

Zapraszam na masaż antystresowy i terapię wisceralną, podczas których stosuję masaż poliwagalny stymulujący brzuszną gałąź nerwu błędnego, a także na gimnastykę neuronalną gdzie uczę samodzielnych technik regulacji AUN i automasażu.

Więcej na naszej stronie.

Zapisy tutaj.

Dotyk sprawdza się nie tylko wśród dorosłych, u wcześniaków poprzez stymulację nerwu błędnego może pomóc w przybieraniu na wadze. Dla zainteresowanych mam polecam zaznajomić się z masażem Shantala.

10) SESJE PSYCHOLOGICZNE

Sama rozmowa z psychologiem działa na układ nerwowy regulująco i może znacząco podnieść jakość Twojego życia. Ta kwestia nie wymaga opisu, jest sprawą oczywistą, chociaż dla niektórych umówienie się do psychologa stanowi wielki krok. W naszym Centrum Terapii Kolibrum znajdziesz wsparcie psychologa z doświadczeniem i empatycznym, ciepłym podejściem do klientów.

11) EMDR

Terapia EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocesing) to terapia umożliwiająca przetwarzanie traumy i bolesnych wspomnień podczas kontrolowanej stymulacji ruchowej gałek ocznych. Jest innowacyjną metodą uwzględniającą również aspekt neurofizjologiczny. 

12) TREE

TRE (Tension Releasing Exercises) to metoda polegająca na uruchomieniu w ciele wibracji neurogenicznych, za pomocą sekwencji ćwiczeń. Mimowolne drżenie służy rozładowaniu napięcia i stresu, przez co organizm wraca do równowagi.

Metoda nie zastępuje psychoterapii, ale ją uzupełnia i wspiera. Więcej na temat dowiesz się z tego filmu: 

Jeśli chcesz spróbować TRE, najlepiej pierwsze sesje zrobić pod opieką specjalisty. W tym celu poszukaj providera TRE w swojej okolicy. Na youtube są również dostępne filmy instruktażowe:

13) SSP – Safe and Sound Protocol

Safe and Sound Protocol SSP to program stworzony przez dr Stephena Porgesa,  wspierający układ nerwowy w samoregulacji. Polega na słuchaniu odpowiednio przefiltrowanej muzyki, podczas trzech 5-godzinnych treningów słuchowych. 

ZAKOŃCZENIE

Niniejszy artykuł nie stanowi porady medycznej i nie zastępuje wizyty u lekarza.

Kopiowanie, przetwarzanie, rozpowszechnianie treści artykułu w całości lub w części bez zgody autora jest zabronione.

BIBLIOGRAFIA

Stephen W. Porges – Teoria poliwagalna. Przewodnik

Deb Dana – Teoria Poliwagalna w praktyce

Stanley Rosenberg – Terapeutyczna moc nerwu błędnego

https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fneur.2021.684791/full

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6334714

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21654968

https://tre-polska.pl/czym-jest-tre

https://osteopathie-liem.de/pl/pag-i-nerw-bledny

https://www.youtube.com/watch?v=LlG9Rx5R7aY&t=348s

Artykuł Teoria poliwagalna i nerw błędny w praktyce pochodzi z serwisu Kolibrum.

„Wszystkie choroby zaczynają się od jelit”

W dzisiejszych czasach z dużą dostępnością wiedzy, próbujemy uporać się z dolegliwościami na własną rękę, posiłkując się treściami z mediów. Często jednak wygląda to tak, że bombardowani chaotycznymi informacjami i fake newsami zniechęcamy się do wprowadzania jakichkolwiek zmian. Potrzebujemy planu, jasno wytyczonych kroków. Potrzebujemy, aby ktoś poprowadził nas za rękę i pewnym krokiem towarzyszył w drodze do zdrowia. Dlatego jako dietetyk, wypracowałam plan naprawczy jelit, wedle którego prowadzę klientów. Jest to też schemat, który możesz wykorzystać szukając sposobu na wyleczenie się z przewlekłych chorób czy pozbycie dolegliwości samodzielnie. Plan ten obejmuje 4 kroki do zdrowych jelit.

KOROK I – ROZPOZNANIE

Aby skutecznie pozbyć się dolegliwości jelitowych nie należy skupiać się na objawach i ich eliminacji ale solidnie podejść do tematu.

Pierwszym krokiem jest rozpoznanie problemu, co leży u przyczyn dolegliwości. Holistyczne podejście do tematu to uwzględnienie stylu życia, codziennych nawyków żywieniowych, kondycji psychicznej i historii pacjenta. Dzięki wnikliwym obserwacjom i rozpoznaniu problemów, można dobrać odpowiednie badania i testy, które są niezbędne do efektywnego działania. Na badania nie warto oszczędzać czasu i pieniędzy, gdyż nieodkryte przyczyny problemów pociągają za sobą następne i skutkują nieskutecznym leczeniem a więc większymi stratami.

Na tym etapie należy ustalić plan, złożony z kolejnych kroków naprawczych ku zdrowiu jelit.

KROK II PORZĄDKI

W drugim etapie zajmujemy się przyczynami leżącymi bezpośrednio w jelitach:

• Oczyszczamy jelita z patogennych mikrobów, pasożytów, przerostów bakteryjnych i grzybiczych (helicobacter, lamblie, glisty, candida, sibo, imo, sifo)
• Wspieramy oczyszczanie organizmu z toksyn w tym metali ciężkich
• Usuwamy zaparcia
• Usuwamy czynniki drażniące jelita
• Usuwamy czynniki wywołujące stan zapalny
• Usuwamy pokarmy wywołujące dolegliwości
• Regulujemy zaburzenia pracy wątroby, trzustki, żołądka

Nie zapominamy o przyczynach leżących poza układem pokarmowym: 

Rozregulowanie hormonalne, zrosty pooperacyjne czy przewlekły stres mogą powodować zaburzenia pracy jelit. Organizm który cały czas znajduje się w przewlekłym stresie nie jest w stanie się regenerować. W takim przypadku należy zacząć od ułożenia spraw osobistych i stworzenia przestrzeni do zajęcia się swoim zdrowiem. Tu uczę jak opiekować się swoim układem nerwowym, redukować stres, stymulować brzuszną gałąź nerwu błędnego odpowiedzialnego za pracę narządów wewnętrznych i dobre samopoczucie.

KROK III ODNOWA

Na wyplewiony grunt siejemy dobre ziarno. Czyli:

• Wprowadzamy korzystne bakterie probiotyczne i wspieramy rozwój prawidłowej mikrobioty.
• Regulujemy perystaltykę, kompleks motoryczny, enzymy trawienne, wydzielanie żółci, wydzielanie soków żołądkowych i trzustkowych. Wdrażamy brakujące enzymy.
• Zakwaszamy żołądek przy niedokwaśności. Osłaniamy śluzówkę przy nadkwaśności.
• Wprowadzamy mocno odżywczą dietę, niedobory uzupełniamy suplementacją.

W tym procesie zachodzi odbudowa kosmków jelitowych, uszczelnienie bariery jelitowej, regeneracja komórek wątroby, żołądka, jelit. Organizm wraca do równowagi i pełni swojej mocy.

KROK IV UTRZYMANIE ZDROWIA

Aby utrzymać zdrowie jelit należy wprowadzić nowe nawyki jako stały element stylu życia. Zadbać o łatwy dostęp do zdrowych i zbilansowanych posiłków na co dzień, nauczyć się technik redukujących stres i zachować balans między pracą a odpoczynkiem. Zalecam konsultacje kontrolne, terapię wisceralną i regularny masaż całego ciała. Regeneracja na łonie natury powinna stać się obowiązkiem w planach na weekend.

Wydawałoby się banalne rady ale jakże trudne do wdrożenia. Istotę rzeczy oddaje poniższy rysunek.

Mam nadzieję czytelniku, że 4 kroki do zdrowia jelit zainspirowały Cię do obrania swojego planu. Mam również nadzieję, że spotkasz na swej drodze wystarczająco dużo motywacji i wsparcia ze strony bliskich, by wprowadzić nowe korzystne nawyki i pozbyć się tych szkodliwych. W razie potrzeby służę pomocą.

Dietetyk i terapeuta manualny, Violetta Zyguła

Artykuł 4 KROKI DO ZDROWYCH JELIT pochodzi z serwisu Kolibrum.

Skład mikrobioty jelit zmienia się w ciągu życia i jest indywidualny dla każdego człowieka, ale może być typowy dla danej jednostki chorobowej. Podobnie różnicuje się mikrobiom wśród grup społecznych, np. mikrobiota wegetarian będzie różnić się od mikrobioty osób spożywających mięso. 

Bakterie – dobre czy złe?

Bakterie tworzące mikrobiotę jelitową żyją z człowiekiem w symbiozie, chroniąc przed infekcjami spowodowanymi chorobotwórczymi szczepami, innymi patogenami czy rozrostem grzybiczym. Mikrobiota pełni również funkcję bariery, uszczelniając nabłonek jelita i w ten sposób zapobiegając przedostaniu się toksycznych i prozapalnych związków, które wędrują z krwią do mózgu wywołują poważne zaburzenia. Ponadto mikroorganizmy wytwarzają witaminy, krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe i neuroprzekaźniki tj. serotonina nazywana hormonem szczęścia. 

Osłabiona mikrobiota może objawiać się częstymi infekcjami, nieregularnymi wypróżnieniami, trądzikiem, kandydozą a także gorszym samopoczuciem psychicznym.

Wyświetl ten post na Instagramie

Post udostępniony przez Masaż I Kobido Kraków | Dietetyk I Psycholog | Chiropraktyk (@kolibrum_krakow)

Oś jelita – mikrobiota – mózg

Korelację między stanem psychicznym człowieka a jego mikrobiotą jelitową potwierdzają liczne badania naukowe.

“Pojawiające się dowody wskazują, że mikroflora jelitowa odgrywa kluczową rolę w dwukierunkowej komunikacji między jelitami a mózgiem, co sugeruje, że drobnoustroje jelitowe mogą kształtować rozwój neuronów, modulować przekaźnictwo nerwowe i wpływać na zachowanie, a tym samym przyczyniać się do patogenezy i/lub progresji wielu zaburzeń neurorozwojowych, neuropsychiatrycznych i neurologicznych.“(1)

Komunikacja między jelitami a mózgiem nazywana jest osią jelitowo – mózgową lub osią jelita – mikrobiota – mózg.

Autorzy wskazują na znaczenie roli mikrobioty w takich przypadkach jak depresja, lęk, schizofrenia, zaburzenia ze spektrum autyzmu, choroba Parkinsona, padaczka czy migreny.

Istotę sprawy, obrazuje między innymi badanie, podczas którego myszom laboratoryjnym przeszczepiono mikrobiotę (przeszczep kału) od ludzi chorych na schizofrenię, w wyniku czego u gryzoni wystąpiły objawy tej choroby (2). 

Rola mikrobioty przewodu pokarmowego w zdrowiu człowieka zadziwia i zachwyca, nie bez powodu więc nazwano ją superorganizmem. 

O korelacji między mikrobiotą a depresją dowiesz się więcej z poprzedniego artykułu.

Co wpływa na mikrobiotę jelitową

Aby mikrobiota jelit pełniła swoje funkcje, powinna znajdować się w stanie eubiozy, czyli zawierać dużą różnorodność gatunkową. Niestety, dzisiejsza mikrobiota ludzka jest zdecydowanie bardziej zubożała w stosunku do mikrobioty naszych przodków. Nierzadko dochodzi do dysbiozy czyli nasilenia zmian patologicznych. Przetworzona żywność, diety eliminacyjne, używki, toksyny środowiskowe, stres i leki wpływają na mikrobiom w niekorzystny sposób. Chociaż czynników zmiennych jest wiele, największe znaczenie odgrywa dieta. 

Drobnoustroje odżywiają się głównie niestrawionymi przez gospodarza resztkami pokarmowymi takimi jak błonnik. Dlatego dieta bogata w warzywa i owoce czy pełnoziarniste produkty zbożowe wspiera te przyjacielskie mikroorganizmy w jelitach.

Probiotyki i psychobiotyki

Jeżeli chodzi o suplementację probiotykami, powinna być uzasadniona i skonsultowana ze specjalistą. Bowiem inne szczepy będą odpowiednie dla osób zmagających się z problemami trawienia dwucukrów a inne dla osób zmagających się z depresją (w takim przypadku rozważamy suplementację psychobiotykami). Jeszcze inne szczepy, będą ułatwiać przyswajanie żelaza i wspomagać leczenie anemii. Wybór preparatu jest więc zależny od indywidualnej potrzeby. 

Na rynku dostępnych jest wiele probiotyków ale tylko część z nich jest warta kupna. Przy wyborze trzeba zwracać uwagę na prawidłowy opis składu. Powinien zawierać nie tylko gatunek (Lactobacillus) i rodzaj (plantarum) ale też szczep (299v) oraz liczbę jednostek tworzących kolonie (CFU). Warto zwrócić również uwagę na zasady przyjmowania probiotyków, takie jak nie popijanie ich gorącym płynem czy trzymanie probiotyku w lodówce, jeśli o takim sposobie przechowywania informuje na opakowaniu producent. 

Jeśli czujesz, że Twoje jelita nie pracują prawidłowo bądź Twoje samopoczucie się pogorszyło i zainteresował Cię temat mikrobiomu, dobrze trafiłeś!

Zapraszam Cię do zarezerwowania konsultacji dietetycznej podczas której pomagam przywrócić porządek w jelitach i odbudować zdrową mikrobiotę jelitową. Wystarczy, że wyślesz e-mail na dietoterapia@kolibrum.com.

Do usłyszenia! 🙂

Violetta Zyguła, dietoterapeuta

Artykuł Mikrobiota jelitowa pochodzi z serwisu Kolibrum.

Czy SIBO to moda i o co tyle krzyku?

Wokół tematu SIBO krąży wiele nieporozumień. Pacjenci z objawami SIBO szukają pomocy w Internecie, tymczasem można usłyszeć zarzuty, że SIBO to moda. Problem wynika z kilku faktów. A mianowicie, SIBO jest stosunkowo niedawno odkrytym schorzeniem, które nie było poruszane podczas edukacji większości aktualnie pracujących lekarzy. Specjalistów, którzy kontynuują rozszerzanie swojej wiedzy w trakcie pracy i zainteresowali się akurat tym tematem na tyle by skutecznie pomóc pacjentom, jest niewielu. Pacjenci z SIBO często spotykają się w gabinetach lekarskich z lekceważącym podejściem. Ponieważ głównym objawem SIBO jest nienaturalnie wzdęty brzuch, problem pacjentów jest kwalifikowany jako mało ważny. Tymczasem SIBO najczęściej jest tylko wierzchołkiem góry lodowej. 

SIBO jest objawem innych problemów a nie chorobą samą w sobie. Przerost bakteryjny w jelicie cienkim rozwija się w wyniku innych patologii i niedomagań organizmu, dlatego wymaga znalezienia przyczyny. Normalny, sprawnie funkcjonujący układ pokarmowy nie dopuszcza do przerostu mikroorganizmów w jelicie cienkim, gdyż posiada szereg funkcji zabezpieczających, które zostaną omówione w tym artykule. 

W większości przypadków standardowe leczenie antybiotykiem nie przynosi długotrwałych rezultatów a problem kwituje się jako nawracający charakter SIBO. Zmęczeni uciążliwymi objawami i tajemniczym pochodzeniem SIBO pacjenci zgłębiają temat samodzielnie. Leczenie samego SIBO jest kosztowne, gdyż wiąże się z wykonaniem mało dostępnych testów i leczeniem niestety obecnie drogimi medykamentami. 

Jak opanować SIBO aby nie nawracało?

Aby skutecznie wyleczyć SIBO, należy wcześniej wnikliwie przyjrzeć się historii zdrowia pacjenta i wyeliminować czynniki które doprowadziły do przerostu bakteryjnego a także mogą utrudniać jego leczenie. Cały proces jest rozłożony w czasie i warto podejść do niego korzystając z pomocy specjalisty, co znacznie umożliwia uniknięcie niepotrzebnych kosztów i straty czasu na niewłaściwe działania. Przyjrzyjmy się SIBO od podstaw, by analogicznie przejść do podsumowania.

SIBO co to właściwie jest?

SIBO jest akronimem pochodzącym z języka angielskiego czyli „Small Intestinal Bacterial Overgrowth” co w polskim tłumaczeniu oznacza Zespół Przerostu Bakteryjnego Jelita Cienkiego. Przerost dotyczy mikroorganizmów, które powszechnie zasiedlają jelito grube, gdzie żyją z człowiekiem w symbiozie i stanowią ważny element układu odpornościowego. Jednak w SIBO, mikroorganizmy znajdują się w jelicie cienkim co przysparza problemów gospodarzowi. Niekoniecznie są to bakterie chorobotwórcze, mogą należeć do szczepów probiotycznych. Ponieważ jelito cienkie nie jest przystosowane do takiej kolonizacji mikroorganizmów jak jelito grube, skutkuje to zaburzeniem funkcjonowania układu pokarmowego i uciążliwych objawów. Istnieją również tezy, że dolegliwości u pacjentów SIBO mogą być wywołane nie samą liczebnością drobnoustrojów w jelicie cienkim a ich rodzajem. Dysbioza jelitowa to nieprawidłowe proporcje drobnoustrojów względem siebie.

Osiągnięcia w dziedzinie badań nad SIBO przypisuje się Laboratorium Pimentel w Los Angeles, które opisuje związek między Zespołem Jelita Drażliwego a Przerostem Bakteryjnym Jelita Cienkiego. Do sukcesów laboratorium należy także opracowanie testu oddechowego, umożliwiającego diagnozę i różnicowanie SIBO (1).

Objawy SIBO

Jelito cienkie pełni odmienne funkcje niż jelito grube i jest środowiskiem ubogim w bakterie. Jego przystosowanie do dużej kolonizacji bakteryjnej nie jest tak dobre jak w przypadku jelita grubego.  Uznaje się, że zawartość bakterii w jelicie cienkim powinna stanowić mniej niż 10^3 na ml jego treści, przy czym norma w jelicie grubym to 10^12. Nadmiar bakterii w jelicie cienkim upośledza funkcje trawienne układu pokarmowego, powodując objawy gastryczne. 

Bakterie posiadają zdolność do rozkładania złożonych cząsteczek, takich jak błonnik pokarmowy i inne substancje, które nie zostały strawione przez enzymy trawienne w żołądku i jelicie cienkim. Podczas fermentacji bakterie metabolizują te substancje, produkując różne związki, takie jak kwasy tłuszczowe krótkołańcuchowe, węglowodany, gazy (takie jak wodór, metan) i inne produkty uboczne. 

W wyniku fermentacji jelitowej produkty uboczne mogą mieć różne efekty na organizm. Na przykład, kwasy tłuszczowe krótkołańcuchowe (np. masłowy) dostarczają energii dla komórek nabłonka jelitowego i pomagają w utrzymaniu zdrowej flory bakteryjnej. Ponadto, produkty fermentacji mogą wpływać na funkcje immunologiczne i zapobiegać wzrostowi niepożądanych bakterii. Natomiast efekt uboczny w postaci gazów powoduje uporczywe wzdęcia. Proces jest zjawiskiem normalnym i prawidłowym, ale kiedy zachodzi w jelicie grubym. U osób z SIBO, fermentacja zachodzi już w jelicie cienkim.

W zależności od rodzaju drobnoustrojów i wydzielanych metabolitów w SIBO, obok wzdęć obserwuje się biegunki lub zaparcia, przelewanie się w jelitach, odbijanie, a także uczucie pełności w jamie brzusznej.

Do objawów ogólnoustrojowych zalicza się bóle stawów, zmęczenie i zmiany nastroju. 

W miarę postępu SIBO, może dojść do utraty masy ciała, niedożywienia lub osteoporozy. Występuje prawdopodobieństwo niedoborów witamin i minerałów. Może współtowarzyszyć niedokrwistość z niedoboru witaminy B12 a także anemia na wskutek utraty żelaza, wychwytywanego przez bakterie.

Przerost może (aczkolwiek jest to rzadko spotykane) doprowadzić do przedwczesnej koniugacji kwasów tłuszczowych, czego skutkiem jest upośledzenie trawienia tłuszczu i pojawienia się biegunek tłuszczowych. 

U pacjentów obserwuje się również wyższą częstotliwość występowania trądziku różowatego, którego nasilenie znacznie spada po eliminacji rozrostu bakteryjnego jelit (2).

Rodzaje SIBO

SIBO klasyfikuje się na podstawie gazów produkowanych przez bakterie stanowiące istotę problemu. Wyróżnia się cztery rodzaje:

SIBO WODOROWE 

SIBO wodorowe dotyczy głównie bakterii które produkują wodór. Charakterystycznym choć niekoniecznym objawem tego rodzaju SIBO są biegunki i reszta objawów charakterystycznych dla SIBO.

SIBO METANOWE – IMO

IMO (ang. Intestinal  Methane Overgrowth) dotyczy przerostu metanogenów czyli archeonów produkujących metan np. Methanobrevibacter smithii. Jeśli występuje przerost archeonów, jest to jednoznaczne z przerostem bakterii (jednoczesne IMO i SIBO), gdyż archeony zasilają się wodorem produkowanym przez bakterie. Wydzielany przez archeony metan spowalnia pasaż jelitowy, czego skutkiem są charakterystyczne dla IMO zaparcia. Towarzyszą im pozostałe objawy typowe dla SIBO, chociaż IMO może częściej prowokować przybieranie na wadze.

SIBO SIARKOWODOROWE 

SIBO siarkowodorowe to rozrost w którym udział mają bakterie produkujące głównie siarkę i wodór. Specyficznym objawem tego rodzaju SIBO są gazy o przykrym zapachu, określanym często jako zapach zgniłego jaja. Niestety w Polsce brak jest dostępnych testów pozwalających zdiagnozować ten rodzaj SIBO.

SIFO

SIFO (ang. Small Intestine Fungal Overgrowth) jest przerostem który nie dotyczy bakterii lecz grzybów (najczęściej Candida albicans). Produktem ubocznym tego przerostu są różnego rodzaju alkohole. 

Przyczyny SIBO

Przyczyn nadmiernego rozrostu bakterii w jelicie cienkim jest wiele. Schorzenie to nie jest chorobą samoistną, zazwyczaj współwystępuje z innymi jednostkami chorobowymi i jest ich następstwem. Podłoże stanowić może zarówno pojedynczy czynnik ryzyka jak i ich kombinacja. Przyjrzyjmy się czynnikom wpływającym na zaburzenie funkcji ochronnych organizmu a w konsekwencji rozwoju SIBO oraz chorobom towarzyszącym;

Żołądek

Pierwszy i główny czynnik obronny przed rozrostem bakteryjnym stanowi kwaśne środowisko żołądka, w którym prawidłowe pH oscyluje w granicach 1,5 – 3,5. Wydzielany przez komórki okładzinowe kwas solny działa na spożyty pokarm dezynfekująco i stanowi barierę dla patogenów przedostających się do układu pokarmowego wraz z pożywieniem. Jeśli na poziomie żołądka występują dysfunkcje, w postaci hipochlorydii czyli niedokwaśności, zapalenia czy refluksu “leczonego”  inhibitorami pompy protonowej (IPP), prawdopodobieństwo wystąpienia SIBO jest bardzo duże. Leki IPP działają hamująco na sekrecję kwasu solnego dlatego przynoszą chwilową ulgę pacjentom z chorobą refluksową i zapobiegają powikłaniom spowodowanym żrącym działaniem kwaśnej treści pokarmowej na delikatną błonę wyścielającą przełyk. Jednak skutkiem osłabienia tej pierwszej i niezwykle ważnej funkcji żołądka jest duże ryzyko rozwoju SIBO i dysbiozy mikrobioty przewodu pokarmowego.

Czy ta teza jest potwierdzona przez świat medycyny i nauki? Tak.

Metaanaliza uwzględniająca 19 badań przeprowadzonych na ponad 7 tysiącach pacjentów wykazała związek między stosowaniem IPP a występowaniem SIBO w badaniach, opartych o testy oddechowe z glukozą i hodowlę aspirantów jelita cienkiego. Stosowanie IPP zwiększa ryzyko rozwoju SIBO (3).

Trzustka i wątroba

Poza kwaśnym środowiskiem żołądka również wątroba i żółć oraz trzustka są organami wspierającym homeostazę górnej części jelita cienkiego. Płyn trzustkowy posiada właściwości przeciwbakteryjne i wraz z innymi czynnikami tworzy środowisko chroniące przed bakteriami wywołującymi infekcje.

MMC

Często wśród czynników ryzyka SIBO zauważa się problemy z perystaltyką jelit, za którą odpowiada migrujący kompleks motoryczny (MMC). Jest to cykliczny rytm ruchów perystaltycznych, mający na celu oczyszczenie żołądka i jelit z zalegających resztek pokarmowych, śluzu i toksyn.

MMC aktywuje się w trakcie postu i dezaktywuje podczas spożywania posiłku. Kompleks składa się z 4 faz. Rozpoczyna się od fazy spoczynku, następnie pojawienia się przerywanych skurczów o niskiej amplitudzie  do przejścia w III fazę odpowiedzialną za regularne, intensywne skurcze wywodzące się z dwunastnicy i migrujące dystalnie wzdłuż przewodu pokarmowego. Ostatnia faza jest okresem wyciszenia i powrotu do spoczynku. Czas trwania pełnego cyklu waha się między 113 a 230 minut u zdrowych osób.

W przypadku gdy migrujący kompleks motoryczny nie aktywuje się prawidłowo, dochodzi do zalegania niestrawionych resztek pokarmów w świetle jelita, co w konsekwencji doprowadza do nadmiernego rozrostu bakteryjnego.

Nieprawidłowości cyklu MMC uznaje się za kluczowy czynnik rozwoju SIBO. Jak wykazują badania, funkcje wędrującego kompleksu motorycznego u pacjentów z SIBO są zaburzone (4,5). Odnotowano zmniejszoną aktywność III fazy MMC u osób z SIBO oraz IBS. Natomiast u osób z wyeliminowanym przerostem zauważono częstsze zdarzenia III fazy kompleksu motorycznego, co sugeruje normalizację perystaltyki po wyleczeniu SIBO (6). 

Upośledzenie mechanizmu kompleksu motorycznego wynika z neuropatii np. uszkodzenia unerwienia wywołanego cukrzycą, miopatii np. uszkodzenia włókien mięśniowych a także farmakoterapii i stosowania opioidów. Upośledzenie może również przebiegać na tle autoimmunologicznym. Uszkodzony kompleks motoryczny może być również wynikiem przebytego zatrucia pokarmowego (opisanego poniżej) i predysponować do rozwoju SIBO.

MMC nie spełnia również swojej roli, kiedy nie pozwalamy mu na pracę, poprzez ciągłe podjadanie między posiłkami.

Zatrucia pokarmowe

Ostre zapalenie żołądka lub jelit w wyniku zatrucia pokarmowego może powodować zmiany ich unerwienia. Konsekwencją są problemy z ich pracą motoryczną i rozwojem przerostu w jelicie cienkim. 

Często spotykamy się z tz. grypą żołądkową powodującą zapalenia jelit. Przyczyną jest zakażenie wirusami, rotawirusami, rzadziej adenowirusami lub astrowirusami. 

Jeszcze gorszą sytuacją jest biegunka podróżnych, za którą odpowiada infekcja bakterią Campylobacter. Bakteria ta produkuje toksynę zwaną CDT (Cytolethal Distending Toxin) która przewlekle uszkadza układ odpornościowy. Stymuluje produkcję przeciwciał skierowanych przeciwko splotom nerwowym w jelitach, co zaburza pracę MMC. Wbrew pozorom bakteria ta nie występuje tylko w tropikalnych rejonach i jest powszechną przyczyną zakażeń jelitowych (7).

Pasożyty

Osobiście uważam że parazytozy, stanowią przyczynę wielu problemów i dolegliwości układu pokarmowego, która po prostu nie została wykryta. We współczesnym świecie zachodniej medycyny, możliwość infekcji pasożytniczej jest powszechnie lekceważona, dlatego tak wiele osób boryka się z niewyjaśnionymi dolegliwościami z układu pokarmowego i problemami ogólnoustrojowymi. Temat chorób pasożytniczych jest bardzo rozległy, dlatego zostanie opisany w osobnym artykule.

Kandydoza

Wśród najczęstszych grzybów w organizmie człowieka obserwuje się drożdżaki candida spp. a w szczególności candida albicans (bielnik biały). Candida należy do naturalnej mikrobioty większości społeczeństwa. Zasiedla błony śluzowe przewodu pokarmowego i oddechowego, układu moczowo-płciowego oraz skórę. Candida wykształciła szeroki wachlarz mechanizmów wirulencji, umożliwiających kolonizację i infekcję gospodarza. Ilość drożdżaków stanowiących część mikrobioty organizmu jest regulowana przez bakterie i mechanizmy ochronne organizmu. Niski poziom drożdżaków jest nieszkodliwy i u 50-70% populacji nie powoduje objawów chorobowych .

Problem pojawia się kiedy dochodzi do nadmiernego przerostu drożdżaków i grzybów w tym Candidy, względem dobroczynnych bakterii probiotycznych. Do dysbiozy dochodzi wskutek osłabienia funkcji układu immunologicznego i zakłócenia równowagi mikrobioty gospodarza. Powszechnie za przyczynę dysbiozy na skutek rozrostu grzybiczego uważa się długotrwałą antybiotykoterapię. Kolonizacji grzybów w przewodzie pokarmowym sprzyja również dieta bogata w węglowodany proste i niska podaż błonnika (13). Rzadko wspomina się o tym, że kandydoza często towarzyszy chorobom pasożytniczym.

Choroby grzybicze są oczywiste jeśli chodzi o grzybicę skóry czy paznokci, natomiast kandydoza układu pokarmowego stanowi kontrowersyjny temat. Według niektórych lekarzy kandydoza przewodu pokarmowego a raczej ogólnoustrojowa, ma miejsce jedynie podczas skrajnie wysokiego ryzyka jak w przypadku AIDS, czy chemioterapii. Jednak środowisko medyczne jest podzielone i spotkać się można ze specjalistami, leczącymi kandydozę układu pokarmowego i biorącymi ją pod uwagę w przypadku osób z SIBO. Większość pacjentów z przerostem grzybiczym leczy się na własną rękę, stosując dietę nisko węglowodanową i środki ziołowe (14).

Hiperglikemia

Nadmierne stężenie cukru we krwi negatywnie wpływa na jelitowy układ nerwowy oraz motorykę przewodu pokarmowego, co ma istotne znaczenie w rozwoju SIBO oraz przebiegu leczenia. 

Upośledzenie motoryki przewodu pokarmowego jest obserwowane u diabetyków. Pacjenci z cukrzycą często doświadczają zaparć, biegunek i nudności a także znacznie częściej rozwija się u nich SIBO.

Według najnowszych badań hiperglikemia może wpływać na motorykę żołądka zarówno u diabetyków jak i u osób zdrowych. Wyniki wskazują istotny wpływ hiperglikemii na motorykę żołądka a także hamujący wpływ na ruchliwość dwunastnicy i jelita cienkiego (8).

Podwyższony poziom cukru we krwi u osób zdrowych niekorzystnie oddziałuje na układ nerwowy, upośledzając funkcję nerwu błędnego. Hiperglikemia wpływa na wędrujący kompleks motoryczny w żołądku i zakłóca spontaniczne wydzielanie żółci. Badania wskazują, że stężenie glukozy w surowicy już na poziomie 140 i 175 mg/dl wyraźnie hamuje aktywność III fazy MMC w żołądku (9, 10).

Niedoczynność tarczycy

U pacjentów z niedoczynnością tarczycy obserwuje się dłuższy czas pasażu przełykowego i czasu opróżniania żołądka. Niski poziom hormonów tarczycy wiąże się z zmniejszoną sekrecją kwasu solnego oraz spowolnieniem motoryki układu pokarmowego, a dokładnie skróceniem II i III fazy MMC istotnej w zapobieganiu rozrostu bakteryjnego. Zmieniona ruchliwość pasażu jelitowego i częstsze zaburzenia w regularności wypróżnień sprzyjają kolonizacji bakterii w jelitach. 

Przeprowadzone badania donoszą, że ponad połowa (54%) pacjentów z niedoczynnością tarczycy ma SIBO. Sugeruje to iż osoby z niedoczynnością tarczycy znajdują się w grupie wysokiego ryzyka SIBO (11, 12).

Celiakia

Celiakia jest chorobą autoimmunologiczną prowadzącą do zaniku kosmków jelitowych i upośledzonego wchłaniania składników odżywczych z pożywienia. Wśród pacjentów z celiakią może jako powikłanie pojawić się SIBO. Prawdopodobnie wynika to z zaburzeń III fazy MMC i zmniejszenia sekrecji cholecystokininy wspomagającej opróżnianie pęcherzyka żółciowego.

Twardzina układowa

Twardzina układowa jest chorobą o charakterze autoimmunologicznym, obejmującą tkankę łączną z postępującym włóknieniem skóry i narządów wewnętrznych. U 80% pacjentów atakuje przewód pokarmowy zaburzając motorykę i wchłanianie oraz wywołując niedobory żywieniowe. Zaawansowany stan choroby objawia się niedrożnością jelit i przerostem bakterii. 

Wady anatomiczne

Wszelkie nieprawidłowości w budowie układu pokarmowego, zarówno wrodzone jak i nabyte mogą stanowić przyczynę rozwoju SIBO. Uchyłki jelit, przetoki, zwężenie jelit, wady anatomiczne wskutek cesarskiego cięcia, zrosty pooperacyjne, zmiany chirurgiczne mogą upośledzać funkcje przewodu pokarmowego. 

Istotną rolę odgrywa zastawka krętniczo-kątnicza stanowiąca barierę przed migracją bakterii naturalnie występujących w jelicie grubym do jelita cienkiego. Anomalie zastawki stanowią bezpośrednią przyczynę przerostu bakteryjnego jelita cienkiego.

Prospektywne badanie pacjentów z SIBO wykazało znacznie niższe ciśnienie połączenia zastawki krętniczo-kątniczej, przedłużony pasaż treści jelita cienkiego oraz wyższe pH przewodu pokarmowego w porównaniu z osobami bez SIBO (15). 

Stres

Kolejnym podłożem do rozwoju dysbiozy jelitowej jest aspekt psychiczny. Za połączenie między narządami wewnętrznymi a mózgiem odpowiada autonomiczny układ nerwowy (AUN) z nerwem błędnym na czele. Reguluje on pracę układu pokarmowego, kontrolując zarówno MMC jak i wydzielanie enzymów trawiennych, kwasu solnego i żółci. 

Upośledzenie procesów trawiennych może być skutkiem zarówno ostrego jak i przewlekłego stresu. Hormony wydzielane podczas reakcji stresowych pobudzają współczulną część AUN, która hamuje perystaltykę jelit oraz sekrecję enzymów i soków trawiennych. Czynniki te sprzyjają rozwinięciu SIBO a także utrudniają proces leczenia (16, 17). Cały temat związku autonomicznego układu nerwowego z problemami gastrycznymi zostanie opisany w oddzielnym artykule.

IBS

IBS (Irritable Bowel Syndrome) czyli Zespół Jelita Nadwrażliwego jest to zespół objawów i dolegliwości, za które obwinia się nadmiernie pobudliwe jelita. Objawy są niespecyficzne: bóle brzucha, wzdęcia, zaparcia, biegunki. U pacjentów z IBS zauważono zmniejszenie progu odczuwania bólu w przewodzie pokarmowym, gdzie nawet przy prawidłowej pracy jelit odczuwane są dolegliwości, czyli nadwrażliwość trzewną. Do tego dochodzi zaburzenie motoryki pracy jelit, silne skurcze oraz przyśpieszenie przesuwania się treści jelitowej, a co za tym idzie wystąpienie biegunek lub też zwolnienie powodujące zaparcia. Szacuje się, że IBS występuje głównie u osób młodych, dwukrotnie częściej u kobiet niż mężczyzn. 

Zespół Jelita Nadwrażliwego można podzielić na trzy podgrupy;

IBS – C postać zaparciowa, gdzie cechą charakterystyczną są stolce twarde, a częstotliwość wypróżniania, to mniej niż 3 tygodniowo.

IBS – D postać biegunkowa, gdzie stolec jest luźny lub wodnisty, a częstotliwość wypróżnienia to ponad 3 razy dziennie. 

IBS – M – postać mieszana, gdzie występuje na przemian zatwardzenie z biegunką

Jak wskazuje metaanaliza z 2017 roku ponad jedna trzecia pacjentów z IBS ma jednocześnie SIBO. Ryzyko pojawienia się SIBO u osób z IBS wzrasta prawie pięciokrotnie i zwiększa u osób z biegunkową postacią IBS a także u osób starszych i płci żeńskiej (18). 

Jak zdiagnozować SIBO 

SIBO można zdiagnozować poprzez testy oddechowe, pośrednie testy dysbiozy lub badanie endoskopowe. 

Endoskopia, uznawana dawniej za „złoty standard” polega na pobraniu treści jelita cienkiego a następnie zbadaniu go pod kątem występujących bakterii. Sposób ten jest inwazyjny, drogi i obarczony błędem dlatego nie jest ogólnie stosowany. 

Pośrednim testem który może sugerować SIBO jest badanie kwasów organicznych OAP lub Organix gastro. Badanie polega na oznaczeniu zawartości kwasów organicznych będących metabolitami bakterii zasiedlających przewód pokarmowy, których zbyt duża ilość świadczy o nadmiernej kolonizacji określonymi bakteriami bądź pasożytami. Materiałem badawczym w tym przypadku jest próbka moczu pacjenta.

Testy oddechowe

Najpowszechniejszym sposobem diagnozy w kierunku SIBO są testy oddechowe wodorowe lub wodorowo – metanowe. Polegają na dożywieniu bakterii glukozą lub laktulozą. Opierają się na założeniu, że przyjęte substancje zostaną poddane fermentacji przez mikroorganizmy czego efektem ubocznym są gazy, dlatego ich obecność w wydychanym powietrzu potwierdza występowanie bakterii w jelicie cienkim. Mikroby fermentujące cukry wytwarzają gazy, czyli wodór i siarkowodór produkowany przez bakterie oraz metan produkowany przez archeony. Oznaczenie tych gazów w wydychanym powietrzu stanowi o przeroście flory bakteryjnej, a także pozwala ustalić rodzaj przerostu.

Przygotowanie do testu oddechowego

Czynnikiem wiarygodności testów oddechowych jest odpowiednie przygotowanie do badania, którego warunkiem jest zachowanie postu na 12 godzin przed testem oraz nie spożywanie alkoholu i suplementów zawierających błonnik na 24 godziny przed badaniem. Test należy wykonać po przynajmniej 2 tygodniach przerwy od probiotykoterapii oraz 4 tygodni od stosowania antybiotyków i prokinetyków. Zaleca się stosowanie diety lekkostrawnej i nisko fermentującej o zmniejszonej ilości błonnika na kilka dni przed wykonaniem testu.  Na wynik testu mogą mieć wpływ również takie czynniki jak żucie gumy czy palenie papierosów bezpośrednio przed przystąpieniem do badania.

Wyróżnia się testy wodorowe, wodorowo – metanowe oraz siarkowodorowe jednak dostępne w Polsce testy dotyczą oznaczenia wodoru lub wodoru i metanu. 

Wskazówka: Jeśli podejrzewasz u siebie SIBO i masz zaparcia, poszukaj miejsca, które oferuje test wodorowo – metanowy. Niestety jest on z reguły droższy niż testy wodorowe, ale pozwoli na lepszą analizę Twojego przypadku a co za tym idzie dobór odpowiednich leków. 

Jak wygląda test w kierunku SIBO?

Badanie przeprowadza się na czczo, przy pomocy specjalistycznego urządzenia. Na początek wykonuje się kontrolny pomiar wydychanego powietrza a następnie spożywa roztwór glukozy lub laktulozy i przeprowadza pomiar w odstępach czasowych 20 minut przez 2h. 

Za pozytywny wynik uznaje się wzrost wodoru większy niż 20 ppm w stosunku do pomiaru początkowego a w przypadku IMO wartość metanu powyżej 10 ppm.

Leczenie SIBO

Leczenie SIBO obejmuje antybiotykoterapię, środki prokinetyczne i probiotykoterapię, choć ta ostatnia jest kwestią sporną w SIBO. Po zakończonej farmakoterapii wprowadza się dietę na okres 4-8 tygodni. W celu leczenia SIBO należy zgłosić się do gastrologa a następnie do dietetyka, specjalizujących się w tym temacie. 

Jeśli pacjent trafia w pierwszej kolejności do mnie, analizujemy całą historię zdrowia i szukamy przyczyny SIBO, by uniknąć kosztów nieskutecznego leczenia objawów.

Antybiotykoterapia

Podstawą leczenia SIBO jest eliminacja nadmiernej ilości bakterii w jelicie cienkim. Są dwie drogi: leczenie farmakologiczne za pomocą antybiotyków lub ziołolecznictwo preferujące naturalne substancje o działaniu przeciwdrobnoustrojowym. Badania wskazują, iż obydwie drogi przynoszą efekt u pacjentów z SIBO.

Leczenie farmakologiczne

Najczęstszym antybiotykiem stosowanym w SIBO  jest Xifaxan, którego substancję czynną stanowi ryfaksymina. Badania wskazują na bezpieczeństwo i skuteczność rifaksyminy w leczeniu infekcji żołądkowo-jelitowych oraz SIBO (20).

W przypadku SIBO z przerostem archeonów produkujących metan (postać zaparciowa) rifaksymina jest stosowana w połączeniu z neomycyną lub metronidazolem. Kombinacja odznacza się wyższą skutecznością leczenia IMO (21). 

SIBO siarkowodorowe leczone jest kombinacją neomycyny z metronidazolem, a SIFO nystatyną (7).

Rodzaj leków, dawkowanie i okres stosowania zawsze ustala lekarz.

Ziołolecznictwo

Do naturalnych preparatów o działaniu przeciwdrobnoustrojowym stosowanych z SIBO należy Berberyna, Neem, olejek z oregano oraz Allicyna. Dawkowanie i sposób podania ustala specjalista.

Należy pamiętać, że zioła i wyciągi z roślin choć naturalne, cechują się szerokim spektrum działania i należy stosować je ostrożnie. Szczególnie podczas przyjmowania leków, należy sprawdzić możliwość interakcji a najlepiej skonsultować się z fitoterapeutą.

Środki prokinetyczne

Poza stosowaniem antybiotyków w leczeniu SIBO należy usprawnić motorykę przewodu pokarmowego. Prokinetyki stymulują pracę MMC i zmniejszają ryzyko nawrotu choroby. 

Środki prokinetyczne również można podzielić na farmaceutyczne i zielarskie.

Prokinetyki farmaceutyczne

Powszechne prokinetyki apteczne to Trimebutyna, Tegaserod,  Erytromycyna.

Prokinetyki naturalne

Do naturalnych substancji wykazujących działanie prokinetyczne należy:

• Iberogast czyli mix 9 ekstraktów roślinnych, który oprócz działania prokinetycznego wykazuje szereg właściwości korzystnych dla układu trawiennego.
• Imbir znany kobietom w ciąży naturalny środek na nudności, także inicjuje MMC więc może być stosowany jak prokinetyk w SIBO.
• Triphala mieszanina trzech ziół stosowana w ajurwedzie, podobnie jak Iberogast wykazuje szerokie działanie, w tym regulację rytmu wypróżnień.

Dawkowanie i sposób podania prokinetyku jest ustalany indywidualnie. 

Probiotykoterapia SIBO

Jak wspominałam powyżej, probiotykoterapia w SIBO jest kwestią sporną. Niektórzy lekarze wnioskują, że jeżeli w SIBO bakterii jest za dużo, nie ma sensu ich dokładać. Wówczas irytują się kiedy słyszą, że pacjentom z SIBO przepisano probiotyki. Z kolei wyniki badań  potwierdzają istotną rolę probiotyków w leczeniu SIBO i sugerują lepsze efekty leczenia antybiotykami z jednoczesną probiotykoterapią w porównaniu do samej antybiotykoterapii (22, 23, 24).

Jaki probiotyk na SIBO?

Czy probiotykoterapia w SIBO jest słuszna? Zależy jaka. Niektórzy pacjenci odczuwają intensyfikację objawów po podaniu probiotyku. Po pierwsze należy zwrócić uwagę czy produkt został odpowiednio dobrany. Probiotyki są niezwykle ważną korzyścią dla organizmu, jednak świat mikroorganizmów jest różnorodny i należy zrozumieć, że każdy szczep będzie oddziaływał na organizm w swój unikalny sposób. 

Po drugie, podchodząc do objawów SIBO jako dysbiozy, nie ilość a jakość bakterii będzie mieć znaczenie. Dla pacjentów z SIBO nie zaleca się przyjmowania probiotyków wieloszczepowych, ale jeden, konkretny, celowany szczep. Probiotyczne szczepy potrafią wykazywać działanie przeciwdrobnoustrojowe wobec patogennych bakterii, więc probiotykoterapia będzie jednocześnie celowaną eradykacją. Takimi przeciwdrobnoustrojowym właściwościami charakteryzują się na przykład szczepy gatunku Bifidobacterium breve, naturalnie zasiedlające jelita niemowląt karmionych piersią (25). 

Przyjrzyjmy się najpopularniejszym, przebadanym szczepom probiotycznym w leczeniu SIBO:

• Metaanaliza z 2017 roku wykazała, że probiotykoterapia może zapobiec rozwojowi SIBO a także jest skutecznym elementem w jego leczeniu. Na redukcję objawów wpływ miały probiotyki zawierające Saccharomyces boulardii, Bifidobacterium lactis, Lactobacillus acidophilus i Lactobacillus plantarum (26, 27). 

• Kolejnym szczepem wykazującym skuteczność w leczeniu SIBO może być Bacillus coagulans MTCC 5856. Wyniki badania przeprowadzonego u pacjentów z postacią biegunkową IBS potwierdzają zmniejszenie częstotliwości biegunek, bólu brzucha i wzdęć po przeprowadzeniu 90 dniowej suplementacji tym szczepem (28).

• Z kolei w przypadku zaparć spowodowanych aktywnością metanogenów jelitowych (IMO) skuteczność wykazuje Lactobacillus reuteri DSM 17938. U pacjentów poddanych 4 tygodniowej suplementacji odnotowano zmniejszenie dolegliwości i znaczący spadek produkcji metanogenu (29).

• Przeprowadzono pilotażowe badanie kliniczne na pacjentach z twardziną układową i SIBO poddanych dwumiesięcznej kuracji przeciwdrobnoustrojowej, w celu zmniejszenia objawów żołądkowo-jelitowych i SIBO ocenionych wodorowym testem oddechowym. Pacjenci zostali podzieleni na trzy grupy. Pierwsza grupa otrzymała metronidazol, druga grupa probiotyk z Saccharomyces boulardii, a trzecia grupa połączenie metronidazolu z tym probiotykiem. Wyniki wskazują na wyższą skuteczność probiotyku w porównaniu do antybiotyku, jednak najwyższą skuteczność eradykacyjną stwierdzono u grupy pacjentów stosujących połączenie antybiotykoterapii z probiotykoterapią (30). Korzystny efekt stosowania probiotyku z Saccharomyces boulardii stwierdzono również u pacjentów z zespołem jelita drażliwego (31). Szczep drożdży Saccharomyces boulardii jest szeroko przebadany pod kątem działania probiotycznego i istotny w przypadku biegunki spowodowanej antybiotykoterapią. Oprócz działania eradykacyjnego stymuluje odporność organizmu, wpływa na stabilizację bariery jelitowej i syntezę krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych oraz działa hamująco na rozwój takich patogenów jak Candida albicans, Salmonella typhimurium, Yersinia enterocolitica. Zaletą szczepu jest odporność na kwasowość żołądka, działanie antybiotyków oraz wysoką temperaturę ludzkiego ciała (32). 

Oszukane probiotyki

Na rynku dostępnych jest wiele probiotyków, jednak ich jakość jest zróżnicowana. Aż połowa badanych produktów zawiera mniejszą ilość szczepów niż zapewnia to informacja podana na etykiecie. Najlepszym wyborem jest produkt od producenta z regulowanym programem kontroli jakości. Ważny jest prawidłowy zapis, zawierający rodzaj ( Lactobacillus), gatunek (plantarum) i szczep (299v) znajdujący się w składzie produktu. Forma w jakiej podany jest szczep może przybierać różną postać. Drożdżak S. boulardii w formie preparatu suszonego na gorąco wymaga przechowywania w warunkach chłodniczych i ma krótką datę ważności. Natomiast liofilizowane preparaty probiotyczne wykazują stabilność w temperaturze pokojowej przez rok, jeśli są chronione przed wilgocią. 

Celowana probiotykoterapia

Podsumowując temat, probiotykoterapia zawsze powinna być celowana.

Probiotyków w SIBO nie należy łykać w ciemno! Dlatego podczas dietoterapii dobieramy produkt zawierający szczepy dopasowane do indywidualnych potrzeb organizmu. Bezpieczną opcją w SIBO którą czasem wybieram, jest podanie probiotyku rozpuszczalnego w jamie ustnej, złożonego z bakterii które nie fermentują w jelitach i mają zdolność do tworzenia kontr biofilmu dla patogenów w tym Candidy.

Profilaktyka nawrotów

Do cech charakterystycznych SIBO należą częste nawroty objawów. Badania podają, że u 44% pacjentów po eradykacji antybiotykami, objawy SIBO nawracają w przeciągu 9 miesięcy (7). Wówczas podawany jest drugi cykl antybiotykoterapii, z powtórzeniem antybiotyku stosowanego za pierwszym razem lub naprzemiennie z innym. 

Jeżeli przeprowadzenie leczenia nie przynosi poprawy, należy rozważyć występowanie innych schorzeń towarzyszących SIBO. Nawrót objawów może być spowodowany nie wyleczeniem przyczyn stanowiących podłoże Przerostu Bakteryjnego Jelita Cienkiego omawianych w patogenezie SIBO.

Za możliwą przyczynę niepowodzeń leczenia SIBO uznaje się również zdolność mikroorganizmów do tworzenia biofilmu.  

BIOFILM – co to jest?

Najnowsze osiągnięcia medycyny pozwalają nam lepiej zrozumieć odporność patogenów na antybiotyki i powszechne sposoby walki z infekcjami. Według National Health Institute, ponad 80% nawracających i odpornych na leczenie zakażeń bakteryjnych jest związanych z biofilmem (7). Zazwyczaj wyobrażamy sobie bakterie jako pojedyncze komórki łatwo wykrywalne przez układ odpornościowy, jednak w rzeczywistości jest inaczej. Mikroorganizmy jak każde inne w naturze, również dążą do przetrwania. W tym celu wykształciły zdolność do tworzenia biofilmu, czyli struktury ułatwiającej im przetrwanie. Biofilm stanowi społeczność mikroorganizmów kooperujących ze sobą, którym przyświeca jeden wspólny cel – przetrwanie. Biofilmy mogą rozciągać się aż od jamy ustnej, poprzez przewód pokarmowy i płuca a także wypełniać jamy ciała takie jak zatoki. Bakterie wzrastające w formie biofilmu cechuje nawet stukrotnie większa oporność  na działanie antybiotyków, w porównaniu z formami planktonowymi. Struktura biofilmowa chroni mikroorganizmy przed czynnikami fizycznymi i chemicznymi, uodparniając się na siły układu odpornościowego i antybiotyki. 

Biofilmy są dla nas niekorzystne nie tylko ze względu na trudność w ich eliminacji ale także na swój pasożytniczy charakter. Bakterie ale także grzyby najpierw przytwierdzają się do powierzchni a następnie tworzą kolonię, formułując matrycę polisacharydową która gromadzi Żelazo, Magnez, Wapń, i inne minerały a także metale ciężkie. Biofilm konkuruje z nami o składniki odżywcze, minerały i witaminy, powodując niedobory. Biofilm ułatwia mikrobom przetrwanie w nieprzyjaznych warunkach otoczenia i uodparnia na konwencjonalne środki przeciwdrobnoustrojowe oraz zaburza szlaki detoksykacji. 

Biofilmy powstają szczególnie tam, gdzie bakterie mają ułatwioną adhezję (przyczepność) do powierzchni. A więc wszędzie tam gdzie występują mikrouszkodzenia błon śluzowych, zmienione struktury nabłonka czy stan zapalny. Funkcję ochronną jelit pełni śluz wyścielający nabłonek jelit a więc zaburzenie jego wydzielania ułatwia patogenom swoje zadanie. Dotyczy to w szczególności osób z chorobami zapalnymi czy autoimmunologicznymi. Muszę wspomnieć też o tym, że infekcje pasożytnicze, torują drogę dla tworzenia się biofilmu z patogennych bakterii i wirusów a zwłaszcza grzybów.

Pasożyty i kandydoza, chodzą parami. 

Jak zwalczyć biofilm?

Zaobserwowano naturalnie występujące substancje o właściwościach przeciw biofilmowych jak laktoferyna czy ekstrakt z czosnku i ich synergistyczne działanie wraz z antybiotykami w walce z biofilmem. Często mówi się także o NAC ( N-acetylocysteina) jako rozbijaczu biofilmu. Wspomagająco w zwalczaniu biofilmów w przewlekłej boreliozie działa wyciąg z liści Stevia reboundiana. Właściwości wspomagające eliminację biofilmów wykazuje również ksylitol, który jako dodatek do gum do żucia pomaga zwalczyć biofilmy w zatokach.

W praktyce gabinetu dobieram suplementację pod kątem współdziałania z pozostałymi preparatami. Za zwalczanie biofilmu nie należy zabierać się samodzielnie, gdyż rozbicie biofilmu może doprowadzić do zaostrzenia chorób autoimmunologicznych i zapalnych oraz pogorszenia samopoczucia na skutek uwolnienia dużej ilości toksyn i wirusów. Podczas terapii należy w szczególności zadbać o ochronę wątroby. 

DIETOTERAPIA SIBO

W SIBO zaleca się stosowanie odpowiedniej diety, która wspomoże leczenie. Stosowanie diety bez farmakoterapii nie jest w stanie wyeliminować przerostu bakteryjnego jelita cienkiego,  jednak odgrywa ważną rolę w łagodzeniu objawów i regeneracji jelit. Diety eliminacyjnej nie należy stosować jednocześnie z antybiotykoterapią, ze względu na lepszą skuteczność antybiotyku w przypadku odżywionej mikrobioty jelitowej. Dlatego dietę należy rozpocząć po leczeniu przeciwdrobnoustrojowym. Z racji iż są to diety eliminacyjne, stosowane przez zbyt długi okres czasu mogą prowadzić do niedoborów składników pokarmowych i niedożywienia. Pacjenci z SIBO powinni skonsultować się z dietetykiem, który skomponuje dietę tak, aby ograniczyć ryzyko wystąpienia niedoborów, jednocześnie uwzględniając założenia wybranej diety. Złagodzeniu objawów może służyć także ograniczenie ilości błonnika w diecie i komponowanie jadłospisu z lekkostrawnych posiłków.

Ważnym aspektem żywienia w SIBO jest higiena jedzenia. Posiłki należy zjadać w spokoju, bez pośpiechu i bodźców rozpraszających typu telewizor czy telefon komórkowy oraz dokładnie przeżuwać każdy kęs. Znaczenie ma również regularność posiłków. Ze względu na wędrujący kompleks motoryczny oczyszczający jelita pomiędzy posiłkami, należy uwzględnić 12 godzinny post nocny, a każdy kolejny posiłek należy spożywać nie wcześniej niż po trzech godzinach przerwy i w tym czasie nie należy podjadać. Śniadanie najlepiej zjeść do godziny po wstaniu a kolację dwie lub trzy godziny przed snem.

Bardzo pomocnym elementem może okazać się prowadzenie dzienniczka żywieniowego. Dzięki samoobserwacji i notatkom, pacjent zdobędzie wiedzę dotyczącą produktów po spożyciu których występują dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego i będzie je mógł wyeliminować w przyszłości.

Możliwych do zastosowania w SIBO jest kilka diet, które posiadają wspólny cel. A mianowicie, ograniczenie węglowodanów stanowiących pokarm dla bakterii i fermentujących w jelitach. Każda z diet ma swoje zalety i wady a także znajdzie zastosowanie w różnych przypadkach. Do najpopularniejszych diet zalecanych w SIBO należą:

• LOW FODMAP
• Dieta specyficznych węglowodanów
• Dieta elementarna
• Dieta niskosiarkowa

Wszystkie z tych diet zostaną omówione kolejno.

LOW FODMAP

Protokół diety został opracowany przez naukowców z uniwersytetu Monash w Australii dla pacjentów z IBS a z czasem znalazł zastosowanie również w dietoterapii SIBO. Naukowcy Monash jako piersi zbadali wpływ pokarmów bogatych w FODMAP na występowanie objawów IBS. Opracowali również program analizy żywności do pomiaru zawartości FODMAP i przeanalizowali wiele artykułów żywieniowych. Dieta ma na celu złagodzenie objawów a także indywidualną dla każdego pacjenta identyfikację produktów spożywczych nasilających dolegliwości. 

Dieta LOW FODMAP na czym polega?

FODMAP pochodzi z angielskich słów jakimi są: ,,Fermentable Oligosaccharides, Disaccharides, Monosaccharides and Polyols”, czyli fermentujące oligosacharydy, disacharydy, monosacharydy i poliole. Jest to grupa węglowodanów krótkołańcuchowych, które szybko fermentują zarówno w jelicie cienkim, jak i w grubym. Są słabo wchłaniane, posiadają wysokie ciśnienie osmotyczne, powodują gromadzenie się płynów w jelicie cienkim i przyspieszają motorykę jelit.

OLIGOSACHARYDY

Oligosacharydy należą do węglowodanów, o niskiej masie cząsteczkowej. Zbudowane są z 2 do 10 jednostek monosacharydowych. Należą do naturalnych składników żywności oraz dodatków. Można pozyskiwać je przez bezpośrednią ekstrakcję ze źródeł pochodzenia naturalnego, hydrolizę polisacharydów lub enzymatyczną syntezę z disacharydów.

Oligosacharydy nie są rozkładane przez enzymy trawienne człowieka, zalicza się je do prebiotyków i frakcji rozpuszczalnego błonnika. Ulegają fermentacji bakteryjnej w wyniku której powstają znaczne ilości gazów. Mogą stanowić podłoże dla wzrostu i rozprzestrzenienia się bakterii zasiedlających jelita. U zdrowych osób przynosi to korzyści poprzez odżywienie mikroflory jelitowej i powstające w procesie fermentacji kwasy organiczne jak kwas mlekowy, masłowy, propionowy i octowy. Jednak w przypadku osób z rozrostem bakteryjnym jelita cienkiego te cechy węglowodanów działają niekorzystnie wywołując i intensyfikując objawy.

Oligosacharydy można podzielić ze względu na tworzące je monomery na:

• Fruktooligosacharydy, cząsteczki fruktozy, które są przyłączone do siebie za pomocą wiązania glikozydowego do reszty fruktozowej w cząsteczce sacharozy. Są to związki wysoce stabilne, mniej słodsze niż sacharoza o wartości energetycznej ok. 1,4 kcal/g. Można do nich zaliczyć inulinę oraz lewan. Źródłem grupy fruktooligosacharydów w produktach żywnościowych są szparagi, pomidory, czosnek, cebula, por, pszenica, żyto, jęczmień.

• Galaktooligosacharydy, zbudowane z jednej do czterech cząsteczek galaktozy dołączonych do reszty galaktozydowej w laktozie. Właściwością tych związków jest łatwość w rozpuszczaniu w wodzie oraz stabilność w środowisku kwaśnym. Odznaczają się małym poziomem słodkiego smaku, ich wartość energetyczna wynosi 1,73 kcal/g. Znajdują się w mleku krowim i produktach na jego bazie.

• Izomaltooligosacharydy, zbudowane z reszt α-D-glukozy, połączonych wiązaniami glikozydowymi. Zaliczamy do nich izomaltazę, izomaltotetraozę i izomaltotriozę. Naturalne źródło stanowi dla nich miód i melasa.

• Ksylooligosacharydy, czyli polimery ksylozy. Występują w owocach, warzywach, miodzie, mleku i pędach bambusa.

Oligosacharydy znajdują się również w soi i innych roślinach strączkowych.

DISACHARYDY

Disacharydy zbudowane są z dwóch monosacharydów, połączonych wiązaniem glikozydowym. Do najpowszechniejszych disacharydów znajdujących się w pożywieniu należy sacharoza, maltoza i laktoza. Szczególnie prowokującym objawy SIBO cukrem w tej grupie jest laktoza. 

MALTOZA

Maltoza to cukier słodowy zbudowany z cząsteczek glukozy. Pozyskiwana jest przez hydrolizę skrobi i glikogenu. Naturalnie znajduje się w ziarnie jęczmienia, kukurydzy, orkiszu, pszenicy i brązowym ryżu. Występuje również w owocach jak gruszki i brzoskwinie oraz warzywach jak kukurydza i bataty.  Produkty przetworzone mogą zawierać maltozę pod postacią syropu np. słodowego jęczmiennego lub kukurydzianego, najczęściej dodawanego do słodyczy, płatków śniadaniowych i napoi alkoholowych. Za trawienie maltozy odpowiada enzym maltaza, którego upośledzenie przyczynia się do biegunek i bólu w obrębie jamy brzusznej. Maltoza może również nasilać wzdęcia. 

LAKTOZA

Laktoza czyli cukier mlekowy naturalnie występujący w mleku ssaków. Powstaje z cząsteczki D-glukozy i D-galaktozy. Wykazuje mniejszy poziom słodkiego smaku w porównaniu do glukozy czy sacharozy. Za jej trawienie w ludzkim układzie pokarmowym odpowiada enzym laktaza, powstający w rąbku szczoteczkowym błony śluzowej jelita cienkiego. Aktywność enzymu jest największa u noworodków oraz niemowląt i zmniejsza się wraz z wiekiem. Jeśli jego ilość nie jest produkowana dostatecznie, dochodzi do nietolerancji laktozy. Objawia się to zwiększonym ładunkiem osmotycznym w jelicie i może prowadzić do biegunki. Ponadto, niestrawiona laktoza stanowi pożywkę dla bakterii zasiedlających jelita co skutkuje produkcją węglowodoru, dwutlenku węgla, wodoru i metanu. Źródłem laktozy w diecie jest mleko i produkty mleczne. Największą koncentracją cukru mlekowego cechuje się mleko w proszku a najmniejszą produkty fermentowane jak kefir, jogurt czy maślanka.

MONOSACHARYDY

Monosacharydy są cukrami prostymi, które pod wpływem procesu hydrolizy nie ulegają przekształceniu na mniejsze cząsteczki. Składają się z 3 do 7 atomów węgla. W zależności od ilości cząsteczek, rozróżnia się triozy, tetrozy, pentozy, heksozy, heptozy. Podlegają również różnicowaniu na aldozy i ketozy, ze względu na obecność grupy aldehydowej lub ketonowej. Położenie grupy –OH przy asymetrycznym węglu monosacharydów, warunkuje przynależność do szeregu D lub L. Większość naturalnie występujących monosacharydów w tkankach roślinnych i zwierzęcych występuje w konfiguracji D. Cukry proste cechują się słodkim smakiem i wykazują zdolność do rozpuszczania w wodzie. Najpowszechniej występującymi w żywności cukrami prostymi są glukoza, fruktoza i galaktoza. Do problematycznych monosacharydów w FODMAP należy fruktoza.

FRUKTOZA

Fruktoza to tzw. cukier owocowy, który występuje w stanie wolnym w owocach i w mniejszej ilości w warzywach, a także nektarze kwiatów i miodzie. Cechuje się słodszym smakiem niż glukoza. Jej źródłem w pożywieniu może być również powszechnie stosowany przez producentów syrop fruktozowo-glukozowy. Najczęściej stanowi element składu słodyczy i napojów. W organizmie fruktoza ulega wolniejszemu wchłanianiu niż glukoza, podwyższając stężenie cukru we krwi po posiłku w mniejszym stopniu. Jest metabolizowana w komórkach wątrobowych przy udziale m.in. fruktokinazy. Jej nadmiar nie zostaje zmagazynowany pod postacią glikogenu ale stanowi substrat do produkcji kwasu pirogronowego oraz triacylogliceroli. Fruktoza jest przenoszona przez błonę komórkową enterocytów na drodze dyfuzji przez transporter jakim jest GLUT5 (ang. Glucose Transporter Type 5), a wchłanianie ułatwia obecność glukozy i galaktozy. Absorpcja fruktozy ze światła jelita jest całkowita, jeżeli nie jest spożywana w nadmiarze. Jej kumulacja może stanowić pożywkę dla mikroorganizmów i przyczyniać się do wzmożonej fermentacji z wydzielaniem wodoru, dwutlenku węgla i metanu. Gromadzące się gazy powodują objawy dyspeptyczne i mogą nasilać objawy związane z refluksem żołądkowo-przełykowym. 

POLIOLE

Poliole inaczej polialkohole, alkohole cukrowe lub wodorotlenowe. Są to środki słodzące należące do półsyntetyków. Można znaleźć je naturalnie występujące w roślinach oraz owocach, m.in takich jak gruszka, śliwka, jabłka, brzoskwinie, maliny czy figi. Oprócz tego, do tej grupy zaliczane są słodziki tzw. polialkohole, które cechują się mniejszą słodyczą w stosunku do sacharozy. Dlatego też substancje te są dodawane do żywności w większej ilości niż substancje intensywnie słodzące pochodzenia naturalnego czy syntetycznego lub z nimi łączone. Stosowane są również jako wypełniacze. Do polialkoholi należy ksylitol, maltitol, laktitol, mannitol, izomalt, sorbitol. Przyjęta wartość energetyczna dla polioli wynosi 2,4 kcal/1 g. Wchłanianie polialkoholi w układzie pokarmowym jest częściowe i polega na dyfuzji biernej. Dzięki temu, że proces jest powolny, nie powoduje skoku stężenia glukozy we krwi oraz wydzielania insuliny przez komórki trzustki. Cechy te sprawiają że poliole stanowią częsty zamiennik cukru w diecie osób chorych na cukrzycę lub stosujących dietę redukcyjną w celu zmniejszenia masy ciała. Są stabilne chemicznie, obojętne na działanie enzymów oraz trudno ulegają fermentacji. Posiadanie wielu korzystnych właściwości sprawia że są chętnie wykorzystywane przez producentów żywności. Charakterystyczną cechą tych środków jest uczucie tzw. chłodu w ustach po ich spożyciu. Producenci wykorzystali to do produkcji gum, cukierków, past do mycia zębów a nawet niektórych leków. Z racji iż są to substancje pochodzenia naturalnego, nie ma wskazania dopuszczalnego dziennego spożycia (ADI). Stosuje się je zgodnie z zasadami Dobrej Praktyki Produkcyjnej. 

Część polialkoholi nie ulega wchłonięciu i zostaje poddana fermentacji przez bakterie, czego skutkiem są wzdęcia. Obserwowano również wystąpienie krótkotrwałej biegunki po spożyciu ilości ok. 20 do 50 g. alkoholi cukrowych w ciągu doby. W związku z tym producenci żywności mają obowiązek informowania konsumentów o możliwym działaniu przeczyszczającym.

Etapy diety LOW FODMAP

Dieta LOW FODMAP składa się z trzech etapów:

1. ETAP PIERWSZY – ELIMINACJA

Pierwszy etap obejmuje eliminację produktów, które zawierają najwyższą zawartość FODMAP i zastąpieniu ich produktami o niskiej zawartości fermentujących składników. Jest to najbardziej restrykcyjny etap diety i wymaga stałej kontroli spożywanych produktów. Zaleca się aby okres eliminacji trwał nie krócej niż 2 tygodnie i nie dłużej niż 8 tygodni. W tym czasie należy przygotowywać posiłki z jadłospisu przygotowanego przez dietetyka. Większość dostępnych w internecie, darmowych list produktów FODMAP zawiera sporo błędów. Czasami nie należy eliminować wszystkich produktów. 

2. ETAP DRUGI – REINTRODUKCJA

Drugi etap nazywany również reintrodukcją, polega na ponownym włączaniu do diety produktów zawierających FODMAP. Proces ten powinien następować stopniowo, włączając do jadłospisu tylko po jednej z grup fermentujących węglowodanów kolejno, podczas gdy podstawowa dieta pozostaje uboga w FODMAP. Ma to na celu sprawdzenie jaki produkt i jego ilość może być tolerowana bez wywoływania objawów ze strony układu pokarmowego. Zaleca się aby nowy produkt włączać po przynajmniej trzy dniowej przerwie od poprzedniego aby uniknąć efektu krzyżowania się. Na tym etapie przydatne jest prowadzenie dzienniczka żywieniowego, w którym zawarte będą informacje dotyczące rodzaju wprowadzonej grupy FODMAP i wywołane nią reakcje organizmu. 

3. ETAP TRZECI – PERSONALIZACJA

Trzeci etap stanowi personalizację długoterminowej diety na podstawie obserwacji reakcji organizmu podczas fazy drugiej. Wprowadzone zostają produkty które były dobrze tolerowane przez organizm a ograniczone tylko te, które wywoływały dolegliwości.  Tolerancja FODMAP może się zmieniać z czasem, więc warto próbować ponownie wdrożyć ograniczone pokarmy za kilka miesięcy, aby sprawdzić czy brak tolerancji nie uległ zmianie. Na tym etapie część z pacjentów może odczuwać opór przez zjedzeniem produktów bogatych w FODMAP z lęku przed nawrotem objawów, ale istnieją powody dla których powinni ukończyć drugi etap i powrócić do spożywania tych produktów. Powody te opisane są poniżej

Skuteczność diety LOW FODMAP w świetle badań naukowych

W literaturze naukowej istnieje duża liczba badań i analiz naukowych potwierdzających korzystny wpływ diety LOW FODMAP (LFD) u pacjentów z SIBO i IBS (33, 34).  Ponadto, porównywano skuteczność LFD z tradycyjną dietą zalecaną przy IBS i zaburzeniach czynnościowych przewodu pokarmowego (lekkostrawna, ograniczająca wzdymające produkty, regularne posiłki). Wyniki prezentują się lepiej u pacjentów stosujących LOW FODMAP (35). Dieta zmniejszała objawy żołądkowo-jelitowe i poprawiała jakość życia osób z IBS w porównaniu z kontrolnymi dietami (36). LFD zbadano pod kątem długoterminowego stosowania diety  a przebiegiem choroby.  Wyniki wskazują  na zmniejszony ból brzucha odczuwany przez pacjentów przestrzegających diety w porównaniu do pacjentów którzy przestali stosować dietę (37).  

Wady diety LOW FODMAP

Dieta o niskiej zawartości FODMAP przynosi ulgę u osób z SIBO i IBS, ale wspomnę również o drugiej stronie medalu. W dłuższej perspektywie stosowanie diety eliminacyjnej, pozbawia dużej części klasycznego pożywienia, dostarczającego wszystkich niezbędnych składników odżywczych dla organizmu. “Głodząc” bakterie w jelicie cienkim, równocześnie doprowadza się do zmniejszenia populacji bakterii w jelicie grubym, na co trzeba brać poprawkę. Stąd pojawia się zasada, aby diety LOW FODMAP nie stosować dłużej niż 8 tygodni. Dieta będzie również trudna do realizacji i niedoborowa w połączeniu z eliminacją produktów odzwierzęcych u wegan. Zastosowanie diety nie jest wskazane również dla osób u których już występują niedobory żywieniowe.

DIETA SCD – SPECYFICZNYCH WĘGLOWODANÓW

Specific Carbohydrate Diet (SCD) czyli dieta specyficznych węglowodanów jest systemem żywieniowym opierającym się na wykluczeniu węglowodanów złożonych i wdrażaniu ich w jadłospis stopniowo, rozpoczynając od diety składającej się głównie z tłuszczy i białka.

Historia diety SCD

Początki diety sięgają czasów kiedy nauka jeszcze nie odkryła związku między celiakią a glutenem. Nowojorski pediatra Sydney Valentine Haas zauważył poprawę u swoich pacjentów z celiakią, po odstawieniu produktów zbożowych i cukru. Dr. Hass wraz z Merrill P. Haas opisał specyficzną dietę węglowodanową w swojej książce zatytułowanej „The Management of Celiac Disease”. Wkrótce potem, postęp w dziedzinie badań nad celiakią dowiódł skuteczności diet bezglutenowych.

Dieta dr. Hass została zaadaptowana także dla pacjentów z innymi chorobami jelit  i spopularyzowana przez Elaine Gottschall  szukającej pomocy dla córki chorej na wrzodziejące zapalenie jelita grubego. 

Dieta była nierzadko stosowana u pacjentów z chorobą Leśniowskiego – Crohna, wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego i zaburzeniach mikroflory jelitowej w autyzmie. 

Założenia diety SCD 

Założeniem diety jest teza, że dolegliwości niektórych pacjentów wynikają z trudności trawienia disacharydów i polisacharydów. Węglowodany złożone w porównaniu do cukrów prostych, wymagają dłuższego pasażu jelitowego, co powoduje, że stają się pożywką dla mikrobów zasiedlających jelita. Trudność w trawieniu, słabsza przyswajalność i dłuższy pasaż jelitowy skutkuje rozrostem bakterii i drożdżaków w jelitach. Przyczynia się to do stanu zapalnego a w konsekwencji niszczenia komórek wyścielających jelita i upośledzenia wchłaniania składników odżywczych. 

Ograniczenie podaży disacharydów i polisacharydów w diecie dotyczy eliminacji produktów zawierających laktozę i skrobię. Dodatkowo, żywność w SCD mają stanowić naturalne, jak najmniej przetworzone produkty.

Cel diety SCD

Dieta SCD ma sprzyjać regeneracji błony śluzowej jelit, odbudowie kosmków jelitowych, wyciszeniu stanu zapalnego, redukcji liczby patogenów zasiedlających jelita i poprawie tolerancji produktów węglowodanowych.

Produkty wykluczone na diecie SCD

Wykluczeniu podlegają produkty zawierające skrobię, wszystkie zboża i produkty zbożowe, w tym pieczywo i makarony a także warzywa zawierające skrobię takie jak ziemniaki, bataty czy kukurydza. Niedozwolone są produkty przetworzone, wędzone, konserwy mięsne i warzywne, mleko i produkty mleczne, mleko sojowe, produkty instant, słodycze, lody oraz dodatki do żywności takie jak cukier, melasa, syrop klonowy, syrop kukurydziany, serwatka w proszku.

Produkty dozwolone na diecie SCD

W diecie SCD stosowane produkty są nisko przetworzone i lekkostrawne. Dozwolone produkty to drób, jagnięcina, wieprzowina, wołowina, ryby, owoce morza, jaja kurze, oliwa z oliwek, warzywa w formie świeżej, mrożonej i gotowanej, owoce surowe bądź suszone bez dodatków, miód, orzechy, mąka orzechowa, masło orzechowe, herbata, soki bez dodatku cukrów po rozcieńczeniu ich z wodą. Z produktów mlecznych dozwolony jest twaróg i jogurt. Zachęca się aby był to jogurt domowy, fermentowany przez 24 godziny w celu obniżenia zawartości laktozy. Wśród niedozwolonych polisacharydów wyjątek stanowią niektóre wielocukry określone przez twórców diety jako tolerowane. Produkty z tolerowanymi polisacharydami to nasiona roślin strączkowych m.in. soczewica i groszek. W tym przypadku wymagane jest moczenie nasion przez 10-12 godzin i odlanie wody przed przystąpieniem do obróbki termicznej. Dopuszczalna jest niewielka ilość tych produktów w końcowej fazie trwania diety SCD. 

Schemat diety SCD

Dieta rozpoczyna się fazą INTRO, podczas której pacjent od 2 do 5 dni spożywa posiłki bazujące na bulionach z dodatkiem ugotowanych w nich mięs. Dodatkowo ryby i tłuszcze bogate w właściwości przeciwzapalne. Jeśli nie występuje alergia, także potrawy na bazie jaj. 

Następnie, stopniowo wprowadza się pojedynczo nowe produkty nisko fermentujące. Pozwala to ona obserwację reakcji organizmu i podjęcie kolejnych kroków. Jeśli po wprowadzonym produkcie nie wystąpiły dolegliwości ze strony układu pokarmowego przez 2-3 dni, należy kontynuować wprowadzanie produktów. Jeżeli pacjent zauważył nasilenie dolegliwości jelitowych, produkt ten należy odstawić i wdrożyć ponownie za kilka tygodni. Dietę, kontynuuje się do czasu poprawy stanu pacjenta. 

Skuteczność diety SCD

Według badań stosowanie diety SCD wpływa na ustąpienie objawów i normalizację lub poprawę wskaźników laboratoryjnych u pacjentów z chorobą Leśniowskiego – Crohna (38), a także poprawę stanu błony śluzowej jelita u dzieci dotkniętych tą chorobą. Sami pacjenci z chorobami zapalnymi jelit stosujący dietę SCD deklarują poprawę stanu zdrowia i dostrzegają korzyści płynące z zastosowania diety (39). 

Analiza O’Dwyer i Ray L. Darville wykazała złagodzenie takich objawów jak wzdęcia, ból brzucha, biegunki, parcie na stolec, niepełna defekacja i przelewanie w brzuchu wśród pacjentów z IBS podczas stosowania diety SCD (40).

DIETA ELEMENTARNA

Dieta elementarna jest dietą przeznaczenia medycznego, wykorzystującą preparaty kompletne pod względem wartości odżywczych i stosowane w przebiegu chorób zapalnych jelit.

Dieta opiera się na spożywaniu specjalnych produktów w postaci sproszkowanej lub płynnej. Zawierają one kompletny skład pod względem potrzebnych dla organizmu wartości odżywczych, witamin, makro i mikroelementów. Podstawowe składniki odżywcze jak białko, tłuszcze i węglowodany występują w formie łatwo przyswajalnej; aminokwasów, kwasów tłuszczowych i węglowodanów prostych. Podczas diety nie spożywa się dodatkowo żadnego stałego pokarmu a produkty podaje w formie doustnej. Dieta stosowana jest pod nadzorem lekarza na ogół w warunkach szpitalnych.

Preparaty stosowane podczas diety elementarnej:

• Elemental Heal Whey Free
• Physicians’ Elemental Diet
• Peptamen
• Vivonex Plus
• Neocate
• EleCare

Cel diety elementarnej

Dieta elementarna jest sposobem na dostarczenie do organizmu wszystkich niezbędnych do funkcjonowania składników odżywczych w łatwo przyswajalnej formie, aby maksymalnie odciążyć układ pokarmowy pacjenta.

Jest przeznaczona do stosowania u niemowląt i osób starszych zagrożonych niedożywieniem oraz różnych jednostkach chorobowych:

• Choroby zapalne jelit 
• Celiakia 
• Eozynofilowe zapalenie przełyku 
• Reumatoidalne zapalenie stawów 
• Zespół jelita drażliwego 
• Zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego 

Dieta elementarna w przebiegu SIBO

Przeprowadzono badanie, podczas którego pacjenci z SIBO otrzymali formułę elementarną Vivonex Plus. Pacjentów poddano testom oddechowym z laktulozą przed i po zakończeniu diety. Aż 80% pacjentów uzyskało negatywny wynik testu na SIBO po 14 dniach stosowania diety elementarnej. U osób z pozytywnym wynikiem testu przedłużono czas stosowania diety o kolejne 7 dni. Ostatecznie wskaźnik wzrósł do 85 % wyleczeń (41).

Zalety i wady diety elementarnej

Dieta elementarna jest rozpatrywana pod kątem leczenia SIBO z kilku względów. Szybko wchłania się z przewodu pokarmowego i jest pozbawiona błonnika pokarmowego, który stanowi pożywkę dla bakterii a przy tym wywołuje objawy gastryczne. Zapobiega niedoborom żywieniowym i przyczynia się do zmniejszenia aktywności i liczebności bakterii w jelitach. Zaletę stanowi również fakt szybkiego przygotowania posiłku i pewność co do jego wartości odżywczej.

Do wad diety zalicza się oczywisty fakt, brak możliwości zjedzenia zwyczajnych posiłków i zastąpienie ich tylko płynem. Nieatrakcyjny smak, monotonność i wysoka cena produktów. Koszt stosowania diety dla pacjenta z średnim zapotrzebowaniem wynoszącym 1800 kcal wynosi od 2500 do 3000 złotych. 

Podsumowanie diety elementarnej

Argumenty stojące za stosowaniem diety elementarnej i wyniki badania są obiecujące w kwestii leczenia SIBO, jednak dieta ta nie powinna być rozważana jako powszechna możliwość, ale stanowić alternatywę w przypadkach trudnych klinicznie.

Stosowanie diety samodzielnie, może stanowić zagrożenie dla zdrowia. Produkty elementarne zawierają węglowodany w postaci cukrów prostych, a więc następuje szybki wzrost poziomu glukozy we krwi. Stanowi to ryzyko dla osób z cukrzycą i insulinoopornością. Wysoka zawartość cukru w diecie, zaszkodzi też osobą z przerostem grzybiczym (SIFO). Dodatkowo, u osób z zaburzeniami odżywiania w przeszłości jak bulimia czy anoreksja, istnieje ryzyko nawrotu choroby. Nie istnieją oficjalne zalecenia dotyczące stosowania diety elementarnej a sama dieta nie jest odpowiednia dla wszystkich i powinna pozostać w decyzji lekarza.

DIETA NISKOSIARKOWA

SIBO SIARKOWODOROWE dotyczy przerostu innych bakterii niż w SIBO wodorowym i IMO, dlatego wymaga innej diety. Chociaż ograniczenie produktów bogatych w FODMAP’y może również w tym przypadku łagodzić dolegliwości, zalecana jest dieta niskosiarkowa. Niestety głównym źródłem siarki w diecie są produkty bogate w białko. Dieta niskosiarkowa mocno ogranicza spożycie mięsa, jaj i mleka a więc skłania się ku diecie wegańskiej. Jak każda dieta eliminacyjna stwarza ryzyko niedoborów pokarmowych, dlatego powinna być dobrze skomponowana, urozmaicona i stosowana tylko przez określony czas.

PODSUMOWANIE

Omówione diety zmniejszają dolegliwości u osób z SIBO i IBS, a więc pozwalają jelitom na odpoczynek. Celem diety jest oczywiście nie tylko komfort pacjentów ale przede wszystkim zmniejszenie liczby bakterii patologicznie zasiedlających jelito cienkie. 

Jednak należy pamiętać, że do zmniejszenia populacji bakterii dochodzi również w jelicie grubym, gdzie mikrobiota spełnia niezwykle ważną rolę dla zdrowia fizycznego i psychicznego człowieka.

Diety eliminacyjne mają sens tylko i wyłącznie po usunięciu przyczyn przerostu bakteryjnego jelita cienkiego oraz powinny być modyfikowane pod indywidualne potrzeby organizmu.

Violetta Zyguła, dietoterapeuta.

Bibliografia

1. Pierzchała W. „Dieta jako czynnik wspomagający leczenie SIBO”, 2022.
2. Maćkowska A., Narbutt J., Lesiak A.: Związek trądziku różowatego z zaburzeniami mikrobioty jelitowej SIBO – miejsce rifaksyminy. Aesthetica, 2021, 4, 46-52.
3. Su, T., Lai, S., Lee, A. et al. Meta-analysis: proton pump inhibitors moderately increase the risk of small intestinal bacterial overgrowth. Journal of Gastroenterology, 2018, 53, 27–36.
4. Vantrappen G, Janssens J, Hellemans J, Ghoos Y.: The interdigestive motor complex of normal subjects and patients with bacterial overgrowth of the small intestine. Journal of Clinical Investigation, 1977.
5. Wang S.H, Dong L, Luo J.Y, Li L, Zhu Y.L, Wang X.Q, Zou B.C, Gong J.: A research of migrating motor complex in patients with irritable bowel syndrome. Zhonghua Nei Ke Za Zhi, 2009.
6. Pimentel M., Soffer E.E., Chow E.J., Kong Y., Lin H.C.: Lower frequency of MMC is found in IBS subjects with abnormal lactulose breath test, suggesting bacterial overgrowth. Digestive Diseases and Sciences, 2002.
7.  Cubała – Kucharska M.: SIBO. Instytut Medycyny Integracyjnej Arcana, 2021.
8. Björnsson ES, Urbanavicius V, Eliasson B, Attvall S, Smith U, Abrahamsson H.: Effects of hyperglycemia on interdigestive gastrointestinal motility in humans. Scand Journale Gastroenterology, 1994.
9.  Barnett JL, Owyang C.: Serum glucose concentration as a modulator of interdigestive gastric motility. Gastroenterology, 1988.
10. Oster-Jørgensen E, Qvist N, Pedersen S.A, Rasmussen L, Hovendal C.P. The influence of induced hyperglycaemia on the characteristics of intestinal motility and bile kinetics in healthy men. Scandinavian Journal of Gastroenterology, 1992.
11. Patil Anant D.: Link between hypothyroidism and small intestinal bacterial overgrowth. Indian Journal of Endocrinology and Metabolism, 2014.
12. Konrad P., Chojnacki J., Kaczka A., Pawłowicz M., Rudnicki C., Chojnacki C. Ocena czynności tarczycy u osób z zespołem przerostu bakteryjnego jelita cienkiego. Polski Merkuriusz Lekarski, 2018.
13. Staniszewska M., Bondaryk M., Kowalska M., Magda U., Łuka M., Ochal Z., Kurzątkowski W.: Patogeneza i leczenie zakażeń Candida spp.. Politechnika Warszawska, Warszawa 2014.
14. https://www.termedia.pl/poz/Zespol-rozrostu-bakteryjnego-SIBO-Jak-go-diagnozowac-i-leczyc-w-POZ,46270.html
15. Chander Roland B, Mullin GE, Passi M, Zheng X, Salem A, Yolken R, Pasricha PJ.: A Prospective Evaluation of Ileocecal Valve Dysfunction and Intestinal Motility Derangements in Small Intestinal Bacterial Overgrowth. Digestive Diseases and Sciences, 2017.
16. Browning KN, Travagli RA.: Central control of gastrointestinal motility. Current opinion in endocrinology, diabetes, and obesity, 2019, 26(1), 11–16.
17. Zheng J, Dobner A, Babygirija R, Ludwig K, Takahashi T.: Effects of repeated restraint stress on gastric motility in rats. The American Journal of Physiology-Regulatory, Integrative and Comparative Physiology, 2009.
18. Reddymasu S.C., Sostarich S., McCallum R.W.: Small intestinal bacterial overgrowth in irritable bowel syndrome: are there any predictors? Boston Medical Center – Gastroenterology, 2010, 10, 23.
19. Niezgódka-Klósak A., Eder P.: Praktyka kliniczna – gastroenterologia. 35-letni mężczyzna z bólem brzucha, wzdęciem i zaburzeniem rytmu wypróżnień. Medycyna Praktyczna, 2020, 11, 106–111.
20. Gatta L., Scarpignato C.: Systematic review with meta-analysis: rifaximin is effective and safe for the treatment of small intestine bacterial overgrowth. Alimentary Pharmacology & Therapeutics, 2017.
21. Low K., Hwang L., Hua J., Zhu A., Morales W., Pimentel M.: A combination of rifaximin and neomycin is most effective in treating irritable bowel syndrome patients with methane on lactulose breath test. Journal of Clinical Gastroenterology, 2010.
22. García-Collinot G., Madrigal-Santillán E.O., Martínez-Bencomo M.A., Carranza-Muleiro R.A., Jara L.J., Vera-Lastra O., Montes-Cortes D.H., Medina G., Cruz-Domínguez M.P.: Effectiveness of Saccharomyces boulardii and Metronidazole for Small Intestinal Bacterial Overgrowth in Systemic Sclerosis. Digestive Diseases and Sciences, 2020, 65(4):1134-1143. 
23. Khalighi A.R., Khalighi M.R., Behdani R., Jamali J., Khosravi A., Kouhestani Sh., Radmanesh H., Esmaeelzadeh S., Khalighi N.: Evaluating the efficacy of probiotic on treatment in patients with small intestinal bacterial overgrowth (SIBO) a pilot study. Indian Journal of Medical Research, 2014, 140(5), 604-8. 
24. Zhong C, Qu C, Wang B, Liang S, Zeng B. Probiotics for Preventing and Treating Small Intestinal Bacterial Overgrowth: A Meta-Analysis and Systematic Review of Current Evidence. Journal of Clinical Gastroenterology, 2017.
25. Bozzi Cionci N, Baffoni L, Gaggìa F, Di Gioia D.: The Role of Bifidobacterium breve as Food Supplement for the Prevention/Treatment of Paediatric Diseases. Nutrients, 2018, 10;10(11):1723.
26. Leventogiannis K., Gkolfakis P., Spithakis G., Tsatali A., Pistiki A., Sioulas A., Giamarellos-Bourboulis E.J., Triantafyllou K.: Effect of a Preparation of Four Probiotics on Symptoms of Patients with Irritable Bowel Syndrome: Association with Intestinal Bacterial Overgrowth. Probiotics and Antimicrobial Proteins, 2019.
27. Zhong C, Qu C, Wang B, Liang S, Zeng B. Probiotics for Preventing and Treating Small Intestinal Bacterial Overgrowth: A Meta-Analysis and Systematic Review of Current Evidence. Journal of Clinical Gastroenterology, 2017.
28. Majeed M., Nagabhushanam K., Natarajan S., Sivakumar A., Ali F., Pande A., Majeed S., Karri S.K.: Bacillus coagulans MTCC 5856 supplementation in the management of diarrhea predominant Irritable Bowel Syndrome: a double blind randomized placebo controlled pilot clinical study. Nutrition Journal, 2016, 27.
29. Ojetti V, Petruzziello C, Migneco A, Gnarra M, Gasbarrini A, Franceschi F.: Effect of Lactobacillus reuteri (DSM 17938) on methane production in patients affected by functional constipation: a retrospective study. European Review for Medical and Pharmacological Sciences, 2017, 21(7), 1702-1708.
30. García-Collinot G., Madrigal-Santillán E.O., Martínez-Bencomo M.A., Carranza-Muleiro R.A., Jara L.J., Vera-Lastra O., Montes-Cortes D.H., Medina G., Cruz-Domínguez M.P.: Effectiveness of Saccharomyces boulardii and Metronidazole for Small Intestinal Bacterial Overgrowth in Systemic Sclerosis. Digestive Diseases and Sciences, 2020, 65(4):1134-1143. 
31. Choi C.H., Jo S.Y., Park H.J., Chang S.K., Byeon J.S., Myung S.J.: A randomized, double-blind, placebo-controlled multicenter trial of saccharomyces boulardii in irritable bowel syndrome: effect on quality of life. Journal of Clinical Gastroenterology, 2011.
32. Czerucka D., Piche T., Rampal P.: Review article: yeast as probiotics Saccharomyces boulardii. Alimentary Pharmacology & Therapeutics, 2007, 767-78.
33. Schumann D, Klose P, Lauche R, Dobos G, Langhorst J, Cramer H.: Low fermentable, oligo-, di-, mono-saccharides and polyol diet in the treatment of irritable bowel syndrome: A systematic review and meta-analysis. Nutritional, 2018, 24-31.
34. Idzik M.: Wpływ diety low FODMAP na redukcję objawów zespołu jelita drażliwego oraz zmiany składu mikrobioty jelitowej u osób chorych – przegląd aktualnych badań. 2020.
35. Varjú P, Farkas N, Hegyi P, Garami A, Szabó I, Illés A, Solymár M, Vincze Á, Balaskó M, Pár G, Bajor J, Szűcs Á, Huszár O, Pécsi D, Czimmer J.: Low fermentable oligosaccharides, disaccharides, monosaccharides and polyols (FODMAP) diet improves symptoms in adults suffering from irritable bowel syndrome (IBS) compared to standard IBS diet: A meta-analysis of clinical studies. PLoS One, 2017, 14. 
36. van Lanen A.S, de Bree A, Greyling A:. Efficacy of a low-FODMAP diet in adult irritable bowel syndrome: a systematic review and meta-analysis. European Journal of Nutrition, 2021, 60(6).
37. Weynants A, Goossens L, Genetello M, De Looze D, Van Winckel M. The long-term effect and adherence of a low fermentable oligosaccharides disaccharides monosaccharides and polyols (FODMAP) diet in patients with irritable bowel syndrome. Journal of Human Nutrition and Dietetics, 2020, 33(2), 159-169.
38. Suskind D.L, Wahbeh G, Gregory N, Vendettuoli H, Christie D.: Nutritional therapy in pediatric Crohn disease: the specific carbohydrate diet. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition, 2014.
39. Obih C., Wahbeh G., Lee D., Braly K., Giefer M., Shaffer M.L., Nielson H., Suskind D.L.: Specific carbohydrate diet for pediatric inflammatory bowel disease in clinical practice within an academic IBD center. Nutrition, 2016.
40. O’Dwyer, Darla D .; Darville, Ray L.: Specific carbohydrate diet: irritable bowel syndrome patient case study. Nutrition & Food Science, 2015, 45, 859-872.
41. Pimentel M., Constantino T., Kong Y., Bajwa M., Rezaei A., Park S.: A 14-day elemental diet is highly effective in normalizing the lactulose breath test. Digestive Diseases and Sciences, 2004.

Artykuł SIBO: Na czym polega SIBO? Objawy, rozpoznanie, leczenie, przyczyny i dieta. pochodzi z serwisu Kolibrum.

W 2020 roku, depresja uplasowała się na drugim miejscu wśród najczęściej występujących chorób na świecie. Przewiduje się, że do roku 2030, może już być najczęstszą chorobą ludzkości.

Z tego artykułu dowiesz się dlaczego kondycja jelit ma znaczenie dla Twojego zdrowia psychicznego.

Depresja – kto choruje

Depresja dotyka głównie osoby dorosłe, bez względu na płeć czy status społeczny. Chociaż trudno jest o szczegółowe dane, tendencje w naszym kraju są niepokojące. W ostatnich latach, problem depresji pogłębia się wśród nastolatków i zdarza nawet u dzieci. W przeciągu dziesięciu lat, sprzedaż leków przeciwdepresyjnych wzrosła w Polsce aż o 59 procent. 

Jak depresja wpływa na organizm

Depresja objawia się najczęściej przewlekłym brakiem energii, uporczywym smutkiem oraz trudnością wyjścia z tego stanu. Choremu towarzyszą nieprzyjemne odczucia niepokoju, utraty poczucia własnej wartości i sensu życia. Choroba może współwystępować ze stanami lękowymi, nerwicą i innymi objawami psychotycznymi.

Depresja wpływa nie tylko na nastrój, lecz na funkcjonowanie całego organizmu. Objawia się w zaburzeniach snu, koncentracji i pamięci, zaburzeniach popędu seksualnego czy spowolnieniu ruchowym. 

Depresja – co pomaga

Równowaga emocjonalna i wspierający stan mentalny wzmacnia organizm. Zależność ta jest dwukierunkowa, a więc stan zdrowia fizycznego przejawia się w kondycji psychicznej. Widać to wyraźnie wśród pacjentów z zaburzoną gospodarką cukrową, niedoczynnością tarczycy czy przewlekłym stanem zapalnym w obrębie jelit. Tak też w przypadku depresji i stanów lękowych pomaga holistyczne podejście do sprawy. Psychoterapia w połączeniu z odpowiednią dietą i zmianą stylu życia, daje większe szanse na powrót do zdrowia.

Depresja a jelita

Rola żywienia wpływa na zdrowie psychiczne w istotny sposób, niestety jest na drodze leczenia często pomijaną kwestią. Dietetyk wciąż kojarzy się jako osoba zajmująca się odchudzaniem, co wynika z błędnej koncepcji zdrowia i choroby. Medycyny opartej na mechanistycznym modelu ludzkiego ciała, jakoby wszystkie narządy były od siebie oddzielone a leczenie stanowi skupienie się wybiórczo na miejscu dolegliwości. Tak też, w tradycyjnej medycynie nadal postrzega się mózg niezależnie od jelit. Na szczęście coraz częściej można usłyszeć o nowym, holistycznym podejściu do pacjenta czy medycynie funkcjonalnej. Nowe podejście postrzega organizm jako jeden zintegrowany system, a nie podzielony według specjalizacji medycznych zbiór narządów. 

Oś Jelita – Mózg

Postęp w badaniach nad mózgiem prowadzi nas do miejsca od którego wszystko się zaczyna… do jelit. Obecnie wiemy, że te narządy są ze sobą wielorako powiązane. Mózg i jelita są od siebie ściśle zależne a to połączenie kryje się pod terminem Oś Jelita-Mózg. 

Kto z nas nie miewał biegunki przed stresującym egzaminem, czy “motyli w brzuchu” na widok obiektu westchnień. Te reakcje jak i amerykańskie powiedzenie “gut feelings” (intuicja trzewna) są niejako uzasadnione.

Przewód pokarmowy jest bowiem wyposażony w imponującą liczbę komórek nerwowych (100-500 milionów), stanowiącą największe skupisko neuronów poza mózgiem. Stąd też nazywany jest “drugim mózgiem”. 

Nerw błędny i Zespół Nieszczelnego Jelita

Jelitowy układ nerwowy komunikuje się z mózgiem poprzez nerw błędny, biegnący z pnia mózgu do jelit. Nerw ten jest wędrowcem, przekazującym sygnały, a podstawą tej komunikacji są procesy chemiczne. Na drodze jelita – mózg poruszają się związki chemiczne przyjmowane z pożywieniem jak i syntetyzowane w jelitach, które przenikając ich barierę transportowane są z krwiobiegiem do mózgu. Na tej drodze istnieje pewne zagrożenie, związane z prozapalnym i toksycznym wpływem związków przedostających się ze światła jelita do krwiobiegu. Dochodzi do tego, w przypadku rozszczelnienia połączeń między komórkami nabłonka jelita, tzw. Zespołu Nieszczelnego Jelita. Za utrzymanie integralności nabłonka jelitowego odpowiada mikroflora a poprawnie mikrobiota jelitowa. Więcej na temat mikrobioty w tym artykule.

Mikrobiota jelitowa, psychobiotyki, serotonina i tryptofan a depresja

Sama mikrobiota jelit odgrywa kluczową rolę w kontekście zdrowia psychicznego. Nie tylko uszczelniając nabłonek jelitowy i w ten sposób chroniąc mózg przed wspomnianymi szkodliwymi substancjami ale wytwarzając neuroprzekaźniki tj. serotonina.

Serotonina, tzw. hormon szczęścia jest związkiem którego niedobory obserwuje się u osób z depresją, nerwicą i stanami lękowymi. Jako neuroprzekaźnik nie tylko odpowiada za nastrój i zachowania społeczne, ale również za poziom melatoniny i związany z tym sen,  a także regulację pracy układu pokarmowego. Ponad 90% receptorów serotoninowych znajduje się w jelitach, a ich kondycja, mikrobiom oraz odpowiednia dieta stanowi o ilości serotoniny w organizmie. Dieta, ponieważ do syntezy serotoniny potrzebny jest tryptofan. A ten z kolei, jest aminokwasem egzogennym, czyli takim, którego organizm nie jest w stanie samodzielnie wytwarzać i musi być dostarczany wraz konkretnymi produktami. 

Badania potwierdzają, że mikrobiota jelitowa stanowi ważny czynnik w komunikacji jelita – mózg, modulujący przekaźnictwo nerwowe i wpływający na ludzkie zachowanie. Oznacza to, że drobnoustroje zamieszkujące jelita mogą zarówno wspierać zdrowie psychiczne jak i przyczyniać się do jego zaburzeń. 

Zadbanie o mikrobiotę jelitową poprzez odpowiednią dietę i suplementację psychobiotyków, czyli bakterii probiotycznych o udokumentowanym pozytywnym wpływie na stan zdrowia psychicznego może przynieść poprawę samopoczucia. Więcej o mikrobiocie dowiesz się tu.

Dieta przy depresji, brak apetytu

Oprócz skomplikowanego mechanizmu neurohormonalnego z mikrobiotą na czele istnieje wiele substancji zawartych w pożywieniu, które wpływają na zdrowie psychiczne i mogą stanowić element terapii. Dieta dla klienta z depresją jest skomponowana tak, aby utrzymać homeostazę i nasycić organizm odpowiednimi substancjami. Często wymaga to suplementacji, a tu konieczna jest wiedza ułatwiająca wybranie preparatów z dobrym składem. Ważne są również, zasady przyjmowania poszczególnych witamin oraz mikro i makroelementów. 

Na uwagę zasługują również coraz popularniejsze adaptogeny, które zwiększają odporność organizmu na stres, ale więcej o tym pojawi się w oddzielnym artykule. 

Dieta w depresji jest szczególnie ważna u pacjentów, którym towarzyszy utrata apetytu. Ryzyko niedoborów pokarmowych i niedożywienia, tylko pogłębia istniejący już problem.

Depresja gdzie szukać pomocy

W przypadku depresji i innych zaburzeń natury psychicznej, podstawę stanowi psychoterapia i farmakologia. Jeśli lekarz psychiatra uzna, że stan pacjenta wymaga leczenia farmakologicznego, dobierze odpowiednie leki. W niektórych przypadkach, wystarczająca jest współpraca z psychologiem i szczególne zadbanie o zdrowie poprzez zmianę stylu życia. 

Niezależnie od tego czy depresja jest leczona farmakologicznie czy nie, odpowiednia dieta i suplementacja uzupełnia terapię. 

Centrum Terapii Naturalnych Kolibrum powstało z myślą o pacjentach, którzy potrzebują holistycznej opieki. Dlatego oprócz dietoterapii znajdą tu państwo wykwalifikowanego psychologa i masaże terapeutyczne.

Zapraszam do kontaktu poprzez wiadomość e-mail na dietoterapia@kolibrum.com 

Telefony zaufania dla osób dorosłych, dzieci i młodzieży tutaj.

Violetta Zyguła, dietoterapeuta.

Artykuł Depresja a jelita pochodzi z serwisu Kolibrum.

Stara mądrość ludowa mówi, że kiedy cierpi dusza, choruje też ciało. Można w tym odnaleźć medyczne uzasadnienie. Człowiek jest organizmem niezwykle złożonym, którego nie da się leczyć oddzielając poszczególne narządy i układy. Bardzo duża część dolegliwości wywodzi się z problemów natury emocjonalnej i ulega somatyzacji. Zatroszczenie się o kondycję psychiczną owocuje poprawą zdrowia.

Dlatego postanowiliśmy stworzyć przyjazne dla wszystkich miejsce, w którym można otrzymać pomoc zarówno na płaszczyźnie umysłu jak i ciała. Zespół specjalistów w Centrum Terapii Naturalnych KOLIBRUM tworzą: doświadczony psycholog, dietetyk i terapeuta manualny, masażysta oraz chiropraktyk. 

Dzięki takiemu doborowi specjalizacji, jesteśmy w stanie kompleksowo rozwiązać wiele problemów zdrowotnych, z którymi boryka się większość dzisiejszego społeczeństwa. 

Serdecznie zapraszamy do zapoznania się z ofertą KOLIBRUM i odwiedzenia naszego Centrum. 

Psychologia –  https://kolibrum.com/psychologia/

Dietoterapia – https://kolibrum.com/dietoterapia/

Terapia manualna – https://kolibrum.com/terapia-manualna/

Artykuł Otwarcie Centrum Terapii Naturalnych Kolibrum pochodzi z serwisu Kolibrum.